युआनलाई ‘ग्लोबल रिजर्भ करेन्सी’ बनाउने सीको महत्वाकांक्षी योजना, के चिनियाँ मुद्राले डलरलाई विस्थापित गर्न सक्छ?

काठमाडौं । अमेरिकी डलरको सर्वशक्तिमान प्रभावलाई कम गर्दै विश्वव्यापी वित्त प्रणालीमा आफ्नो प्रभुत्व जमाउने र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव बढाउने अवसरलाई चीनले आक्रामक रूपमा अघि बढाएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको अस्थिर आर्थिक नीतिका कारण सिर्जित भू–राजनीतिक अनिश्चितताले बजारलाई त्रसित बनाएको पछिल्लो अवस्थामा डलर चार वर्षयताकै न्यून बिन्दुमा झरेको छ।

अर्कोतर्फ, लगानीकर्ताहरू सुरक्षित विकल्पको खोजीमा लाग्दा सुनको मूल्य प्रति औंस ५ हजार ५०० डलरभन्दा माथि पुगेर नयाँ रेकर्ड कायम गरेको छ। यस अवस्थाले चीनलाई आफ्नै मुद्रालाई व्यवहारिक वैकल्पिक मुद्राका रूपमा प्रवद्र्धन गर्ने अवसर दिएको छ।

‘ग्लोबल रिजर्भ करेन्सी’ बनाउने सीको महत्वाकांक्षी योजना

चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको मुख्य वैचारिक पत्रिका ’क्युशी’ ले हालै राष्ट्रपति सी चिनफिङको भनाइ उद्धृत गर्दै रेन्मिन्बीलाई विश्वव्यापी सञ्चिति मुद्रा (रिजर्भ करेन्सी) बनाउने योजना सार्वजनिक गरेको छ। हाल यो भूमिका अमेरिकी डलरले खेलिरहेको छ, जुन विश्वका अधिकांश वैदेशिक कारोबारमा प्रयोग हुने र सबैभन्दा सुरक्षित लगानी मानिन्छ।

यद्यपि, डलरको वर्चस्व तत्कालै समाप्त हुने अपेक्षा कसैले गरेका छैनन्। तर, गत वर्ष ट्रम्प पुनः सत्तामा आएपछि डलरको मूल्यमा आएको भारी गिरावटले सम्भावित चुनौतीकर्ताहरूका लागि ढोका भने खोलिदिएको छ।

सीले सरकारी अधिकारीहरूलाई चीनले ‘अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र विदेशी विनिमयमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने सशक्त मुद्रा’ स्थापना गर्ने आकांक्षा राख्नुपर्ने बताएका छन्। साथै, लगानी आकर्षित गर्न सक्ने र विश्वव्यापी मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्न सक्ने क्षमतासहितको ‘शक्तिशाली केन्द्रीय बैंक’ आवश्यक हुनेमा उनले जोड दिएको चीनीयाँ सञ्चारमाध्यहरुले उल्लेख गरेका छन्।

‘डि–डलराइजेसन’ र चीनको बढ्दो प्रभाव

चीनले विगत एक दशकदेखि आफ्नो मुद्रालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्थापित गर्न प्रयास गरिरहेको छ। अमेरिकाको आर्थिक नीतिप्रतिको चिन्ता र ‘डि–डलराइजेसन’ (डलरमाथिको निर्भरता घटाउने प्रवृत्ति) ले गर्दा चीनले अहिले यसको फाइदा उठाउन थालेको छ।

प्रमुख व्यापारिक साझेदारहरूमाथि पटक–पटक भन्सार शुल्क (ट्यारिफ) लगाउने राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको निर्णयले अमेरिकी आर्थिक वृद्धिप्रति विश्वास कमजोर बनाएको छ भने अमेरिकी मुद्राको मूल्यप्रति पनि आशंका बढाएको छ।

यसैबीच, फेडरल रिजर्भको नेतृत्वमा सम्भावित परिवर्तनका लागि ट्रम्पले वर्तमान अध्यक्ष जेरोम पावेलसँग बारम्बार टकरावपछि केभिन वार्शलाई मनोनयन गरेका छन्। यसले अमेरिकी मौद्रिक नीति र ब्याजदरबारे अनिश्चितता थपेको छ।

लगानीकर्ताहरूले गत वर्षदेखि नै डलरमा आफ्नो लगानी जोखिम घटाउँदै आएका छन्, र युरोपेली केन्द्रीय बैंककी अध्यक्ष क्रिस्टिन लगार्डले युरोलाई विश्व वित्त प्रणालीमा अझ ठूलो भूमिका दिनुपर्ने आह्वान गरेकी छन्। अमेरिकाले लगाउने सम्भावित कर र प्रतिबन्धको खतराले पनि केही देशहरू अहिले डलरमाथिको निर्भरता घटाउन अन्य विकल्पको खोजीमा छन्।

डलरको विकल्प खोज्दै विकासोन्मुख राष्ट्रहरू

चीनले विदेशी लगानीकर्ताहरूका लागि चिनियाँ सेयर, ऋणपत्र र वस्तु बजारमा पहुँच सहज बनाउँदै सीमापार भुक्तानी प्रणालीलाई सरल बनाएको छ।

विशेष गरी विकासोन्मुख अर्थतन्त्रहरूसँगको व्यापारिक सम्बन्ध सुदृढ हुनुले रेन्मिन्बीको प्रयोग बढाएको छ। युक्रेनमाथि आक्रमण गरेपछि रुसमाथि लगाइएको पश्चिमी प्रतिबन्धका कारण रुस र चीनबीचको व्यापारमा चिनियाँ मुद्राको प्रयोगले नयाँ रेकर्ड कायम गरेको छ।

चीनको केन्द्रीय बैंकका गभर्नर पान गोङसेङका अनुसार रेन्मिन्बी (युआन) अहिले विश्वकै सबैभन्दा ठूलो व्यापार वित्त मुद्रा र तेस्रो ठूलो भुक्तानी मुद्रा बनेको छ। उनले डलरको एकाधिकारको सट्टा ‘बहु–ध्रुवीय’ मुद्रा प्रणालीको विकास हुनुपर्नेमा जोड दिँदै आएका छन्।

के चिनियाँ मुद्राले डलरलाई विस्थापित गर्न सक्छ?

डलरमा आधारित विश्वव्यापी वित्तीय प्रणाली पूर्ण रूपमा परिवर्तन हुन अझै धेरै समय लाग्ने देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) को तथ्याङ्क अनुसार, गत वर्ष विश्वको वैदेशिक मुद्रा सञ्चितिमा डलरको हिस्सा ५७ प्रतिशत थियो भने युरोको २० प्रतिशत र रेन्मिन्बीको हिस्सा केवल २ प्रतिशत मात्र थियो।

चीनको कडा पुँजी नियन्त्रण प्रणाली (पैसा देश बाहिर लैजान र भित्र्याउन गरिने कडाइ) का कारण लगानीकर्ताहरू पूर्ण रूपमा रेन्मिन्बीमा भर पर्न हिचकिचाउने यस क्षेत्रका विज्ञहरुको धारणा छ।

साथै, चीनले आफ्नो निर्यात बढाउन आफ्नो मुद्राको मूल्य अन्य मुद्राको तुलनामा कम राख्न रुचाउँछ। यद्यपि, बदलिँदो भू-राजनीतिक अवस्थामा चीनले डलरको पकड कमजोर भएको मौका छोपेर आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने रणनीतिलाई भने तीव्रता दिएको छ।