परमाणु सम्झौताका लागि इरान ‘सम्झौता’ गर्न तयार, अमेरिका आक्रामक !

यदि अमेरिका प्रतिबन्धहरू हटाउने विषयमा छलफल गर्न इच्छुक छ भने, इरान अमेरिकासँग परमाणु सम्झौतामा पुग्नका लागि केही लचकता अपनाउन वा सम्झौता गर्न तयार रहेको एक इरानी मन्त्रीले बताएका छन्।

अमेरिकी अधिकारीहरूले भने यो लामो वार्ता प्रक्रियामा अमेरिका नभई इरानले अवरोध सिर्जना गरिरहेको कुरामा पटक-पटक जोड दिँदै आएका छन्। शनिबार अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प सम्झौताकै पक्षमा रहेको भए पनि इरानसँग त्यसो गर्न “निकै कठिन” भएको बताएका थिए।

तर तेहरानमा बीबीसीसँगको अन्तर्वार्तामा इरानका उप-विदेशमन्त्री मजिद तख्त-रवान्चीले “सम्झौता गर्न चाहेको प्रमाणित गर्ने पालो अब अमेरिकाको हातमा रहेको” बताए। उनले थपे, “यदि उनीहरू इमानदार छन् भने, म विश्वस्त छु कि हामी सम्झौताको मार्गमा हुनेछौँ।”

ट्रम्पले इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई नियन्त्रण गर्ने सम्झौता हुन नसके इरानमाथि आक्रमण गर्ने धम्की दिएका छन् भने अमेरिकाले यस क्षेत्रमा आफ्नो सैन्य उपस्थिति पनि बढाइरहेको छ। यो घटनाक्रम गत महिना इरानमा भएका राष्ट्रव्यापी सरकार विरोधी प्रदर्शनहरूको हिंसात्मक दमनपछि आएको हो, जसमा मानव अधिकार समूहहरूका अनुसार हजारौँ मानिस मारिएका थिए।

फेब्रुअरीको सुरुमा खाडी राष्ट्र ओमानमा अमेरिका र इरानबीच अप्रत्यक्ष वार्ता भएको थियो। तख्त-रवान्चीले आगामी मंगलबार जेनेभामा दोस्रो चरणको वार्ता हुने पुष्टि गर्दै ती वार्ताहरू “थोरै धेरै सकारात्मक दिशामा अघि बढेको तर अहिले नै निष्कर्ष निकाल्न हतार हुने” बताए। ट्रम्पले पनि ती वार्ताहरूलाई सकारात्मक भनेका छन्।

उप-विदेशमन्त्रीले इरानको ६०% सम्म संवर्द्धन गरिएको युरेनियमलाई कम गर्ने प्रस्तावलाई आफूहरुको ‘सम्झौता गर्ने इच्छा’को प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरे। हतियार बनाउन मिल्ने स्तरको नजिक पुगेको यो युरेनियमले इरान परमाणु हतियार बनाउने दिशामा अघि बढिरहेको आशंका बढाएको छ, यद्यपि इरानले यसलाई सधैँ नकार्दै आएको छ।

“यदि उनीहरू प्रतिबन्धका बारेमा कुरा गर्न तयार छन् भने, हामी हाम्रो कार्यक्रमसँग सम्बन्धित यो र अन्य विषयमा छलफल गर्न तयार छौँ,” तख्त-रवान्चीले भने। सन् २०१५ को परमाणु सम्झौतामा गरेझैँ के इरान आफ्नो ४०० केजीभन्दा बढीको उच्च संवर्द्धित युरेनियमको भण्डार देशबाहिर पठाउन तयार छ भन्ने प्रश्नमा उनले भने, “वार्ताको क्रममा के हुन्छ भनेर अहिले नै भन्नु हतार हुनेछ।”

ट्रम्पले तीन वर्षपछि त्यागेको २०१५ को बहुपक्षीय सम्झौताअन्तर्गत ११,००० केजी कम स्तरको युरेनियम स्वीकार गरेको रूसले यो सामग्री पुनः स्वीकार गर्ने प्रस्ताव गरेको छ। सञ्चारमाध्यममा आएका अन्य प्रस्तावहरूमा तेहरानले अस्थायी रूपमा युरेनियम संवर्द्धन रोक्ने प्रस्ताव पनि समावेश छ।

इरानको मुख्य मागमध्ये एक वार्ता केवल परमाणु मुद्दामा मात्र केन्द्रित हुनुपर्छ भन्ने रहेको छ। तख्त-रवान्चीले भने, “हाम्रो बुझाइमा उनीहरू (अमेरिका) पनि यो निष्कर्षमा पुगेका छन् कि यदि सम्झौता गर्ने हो भने परमाणु मुद्दामा मात्र केन्द्रित हुनुपर्छ।”

यदि यो पुष्टि भएमा, इरानका लागि यो एक महत्वपूर्ण कदम हुनेछ। इरानले वासिङ्टनको ‘शून्य संवर्द्धन’को मागलाई सम्झौताको बाधक मान्दै आएको छ। इरानले यसलाई आफ्नो ‘रेड लाइन’ र परमाणु अप्रसार सन्धिअन्तर्गतको आफ्नो अधिकारको उल्लङ्घन मान्छ।

तख्त-रवान्चीले भने, “शून्य संवर्द्धनको विषय अब मुद्दा रहेन र इरानको हकमा यो अब छलफलको टेबलमा छैन।” यो भनाइ ट्रम्पले गत शुक्रबार पत्रकारहरूसँग “हामी कुनै पनि संवर्द्धन चाहँदैनौँ” भनी दिएको अभिव्यक्तिसँग बाझिन्छ।

इरानी वार्ताकारले आफ्नो ब्यालिस्टिक मिसाइल कार्यक्रमका बारेमा अमेरिकी वार्ताकारहरूसँग छलफल गर्न तेहरानले अस्वीकार गरेको कुरालाई पुनः दोहोर्‍याए।

यो इजरायलको प्रमुख माग रहेको छ, जुन देश यी रकेटहरूको निसानामा पर्दै आएको छ। क्षेत्रभरिका सशस्त्र समूहहरूलाई इरानले गर्ने समर्थन र मिसाइल मुद्दालाई रुबियो लगायतका अमेरिकी अधिकारीहरूले सम्झौतामा समावेश गर्न जोड दिँदै आएका छन्।

“जब हामीमाथि इजरायली र अमेरिकीहरूले आक्रमण गरे, हाम्रा मिसाइलहरू नै हाम्रो उद्धारमा आए, त्यसैले हामी कसरी आफ्नो रक्षात्मक क्षमतालाई त्याग्न स्वीकार गर्न सक्छौँ?” तख्त-रवान्चीले जोड दिए।

वर्तमान वार्तामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका यी वरिष्ठ कूटनीतिज्ञले अमेरिकी राष्ट्रपतिका विरोधाभासी सन्देशहरूप्रति चिन्ता व्यक्त गरे। “हामीले सुन्दै छौँ कि उनीहरू वार्तामा इच्छुक छन्,” उनले भने। “उनीहरूले सार्वजनिक रूपमा र ओमानमार्फत निजी कुराकानीमा पनि यी मामिलाहरू शान्तिपूर्ण रूपमा समाधान गर्न चाहेको बताएका छन्।”

तर ट्रम्पले आफ्नो पछिल्लो टिप्पणीमा फेरि ‘सत्ता परिवर्तन’ मा ध्यान केन्द्रित गर्दै भनेका थिए, “त्यही नै हुनु सबैभन्दा राम्रो कुरा हुने देखिन्छ।”

“हामीले निजी सन्देशहरूमा त्यस्तो कुरा सुनेका छैनौँ,” तख्त-रवान्चीले ओमानका विदेशमन्त्री सैयद बद्र बिन हमाद अल-बुसैदीमार्फत आदानप्रदान भइरहेका नोटहरूतर्फ संकेत गर्दै भने। ओमान अहिले मुख्य मध्यस्थकर्ता रहेको छ भने कतार लगायत अन्य क्षेत्रीय शक्तिहरूले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्।

तख्त-रवान्चीले यस क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य परिचालनमाथि पनि प्रश्न उठाए र चेतावनी दिए कि अर्को युद्ध “विनाशकारी र सबैका लागि खराब हुनेछ… सबैले दुःख पाउनेछन्, विशेष गरी उनीहरूले जसले यो आक्रमण सुरु गरेका छन्।”

उनले थपे, “यदि हामीले यसलाई अस्तित्वकै खतरा महसुस गर्‍यौँ भने, हामीले सोहीअनुसार जवाफ दिनेछौँ।” के इरानले अमेरिकी अभियानलाई अस्तित्वको लडाइँ मान्छ भन्ने प्रश्नमा उनले भने, “यस्तो खतरनाक परिदृश्यको बारेमा सोच्नु पनि बुद्धिमानी होइन किनकि पूरै क्षेत्र अस्तव्यस्त हुनेछ।”

इरानले यसअघि नै स्पष्ट पारिसकेको छ कि यस क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य आधारहरूलाई वैध निशाना मानिनेछ। गत जुनमा अमेरिकाले इरानी परमाणु स्थलहरूमा आक्रमण गरेपछि कतारको अल-उदेइद सैन्य आधारमा भएको आक्रमण जस्ता अघिल्ला घटनाहरूमा तेहरानले अमेरिकी मानवीय क्षति हुनबाट जोगाएको थियो।

तर अहिले यस क्षेत्रमा तैनाथ ४० हजारभन्दा बढी अमेरिकी सैनिकका बारेमा सोधिएको प्रश्नमा तख्त-रवान्चीले भने, “यो फरक खेल हुनेछ।”

वरिष्ठ इरानी अधिकारीहरू यस क्षेत्रका आफ्ना समकक्षीहरूसँग सघन छलफलमा जुटेका छन्, जसले राष्ट्रपति ट्रम्पलाई फोन गरेर युद्ध टार्न आग्रह गरिरहेका छन्, किनकि युद्धको दूरगामी असर हुनेछ। “हामीले यस क्षेत्रमा युद्धको विरुद्धमा लगभग सर्वसम्मत सहमति देखेका छौँ,” तख्त-रवान्चीले भने।

इरानले पटक-पटक इजरायलमाथि यो वार्ता प्रक्रियालाई बिथोल्न खोजेको आरोप लगाउँदै आएको छ। “हामी कूटनीतिबाटै यो गर्न सकिन्छ भन्नेमा आशावादी छौँ, यद्यपि हामी १००% निश्चित हुन सक्दैनौँ,” उनले भने, “इरान सतर्क रहनुपर्छ ताकि हामी अचम्ममा नपरौँ।”

यो संकेत गत जुनमा इजरायलले गरेको अप्रत्याशित आक्रमणतर्फ थियो, जसले ‘१२-दिने युद्ध’ निम्त्याएको थियो। त्यो आक्रमण इरानले ओमानमा अमेरिकी दूत स्टिभ विट्कफसँग छैटौँ चरणको अप्रत्यक्ष वार्ताको तयारी गरिरहेको केही दिनअघि मात्र भएको थियो। यसले गर्दा तेहरानको यो प्रक्रियामा खासै विश्वास छैन।

गत वर्षका वार्ताहरूमा भएको सुस्त प्रगतिले इरान निराश भएको बुझिन्छ, जहाँ विट्कफ प्रायः प्राविधिक विषयका विज्ञहरू बिना नै सहभागी हुने गरेको बताइन्छ। राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियान लगायतका इरानी अधिकारीहरूले एक चरणमा भएको सहमति अर्को बैठकसम्ममा बदलिने गरेकोमा आलोचना गर्दै आएका छन्।

फेब्रुअरीको सुरुमा भएको पछिल्लो वार्तामा अमेरिकी राष्ट्रपतिका ज्वाइँ जारेड कुश्नरको उपस्थितिलाई इरानले अमेरिकी संलग्नताको सकारात्मक संकेतका रूपमा लिएको छ। अर्कोतर्फ, कुनै पनि सम्झौताका लागि आवश्यक कठिन निर्णयहरू गर्न इरान कत्तिको तयार छ भन्नेमा प्रश्नहरू उठिरहेका छन्।

धेरै पर्यवेक्षकहरू अझै पनि नयाँ सम्झौता हुन सक्छ भन्नेमा शंका गर्छन्, तर तख्त-रवान्चीले इरान जेनेभाको अर्को चरणको वार्तामा सम्झौता हुने आशाका साथ जाने बताए। उनले अन्त्यमा भने, “हामी आफ्नो तर्फबाट सक्दो प्रयास गर्नेछौँ, तर अर्को पक्षले पनि आफू इमानदार रहेको प्रमाणित गर्नुपर्छ।”