भारतद्वारा सुन र चाँदीको आयातमा भारी कर वृद्धि, नेपालबाट तस्करीको जोखिम बढ्ला ?
करीब ११० खर्ब नेपाली रुपैयाँ बराबरको वार्षिक सुन खपत गर्ने भारतले सुनचाँदी नकिन्न अपीलमात्रै गरेको छैन, भन्सार राजस्व पनि ६ प्रतिशतबाट बढाएर १५ प्रतिशत पुर्याएको छ । यसले खुल्ल सीमा भएको नेपालबाट भारतमा सुन तस्करी हुनसक्ने जोखिम बढेको छ । परिणाम, नेपालले पनि भन्सार बढाउन सक्छ ।
काठमाडौँ । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले देशवासीलाई एक वर्षसम्म सुन नकिन्न अपील गरेको केही समयमै भारत सरकारले सुन र चाँदीको आयात शुल्कमा ठूलो वृद्धि गरेको छ। बुधबार जारी गरिएको सूचना अनुसार सरकारले सुन र चाँदीमा लाग्दै आएको ६ प्रतिशत आयात शुल्कलाई बढाएर १५ प्रतिशत पुर्याएको छ।
सरकारले १० प्रतिशत आधारभूत भन्सार शुल्क र ५ प्रतिशत कृषि पूर्वाधार एवं विकास उपकर लगाएको हो। यो निर्णयसँगै भारतमा आयात हुने सुन र चाँदीका गहनाहरू व्यापारी, सुनचाँदी व्यवसायी र अन्ततः आम उपभोक्ताका लागि निकै महँगो हुने निश्चित देखिएको छ।
सुन र चाँदीको आयात शुल्क बढाउनुको पछाडि मूल्य मात्र नभई भारतीय अर्थतन्त्रमा परेको चौतर्फी दबाब मुख्य कारण रहेको देखिन्छ। कच्चा तेलपछि भारतको आयात खर्चमा सुनको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो रहेको छ। सन् २०२५-२६ मा भारतको सुन आयात ७१ अर्ब डलर (अहिलेको भाउमा १ नील ९ खर्ब नेपाली रुपैयाँ हाराहारी) नाघेको छ।
रुस-युक्रेन र इरानसँगको तनावका कारण विश्वभरका लगानीकर्ताहरूले सुनलाई सुरक्षित लगानी मानेर खरिद बढाउँदा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य बढेको छ, जसले गर्दा भारतको आयात बिलमा थप भार थपिएको छ।
सुन खरिदका लागि भारतले ठूलो मात्रामा वैदेशिक मुद्रा खर्च गर्नुपर्छ जसले विदेशी मुद्रा भण्डार घटाउनुका साथै डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँलाई थप कमजोर बनाउँछ।
माग र बजारमा देखिएको उथलपुथल
भारत विश्वमै सुनको सबैभन्दा ठूलो उपभोक्तामध्ये एक हो, जहाँ यसलाई बचत र सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीक मानिन्छ।
सरकारी तथ्याङ्क अनुसार आर्थिक वर्ष २०२४-२५ (२०८०-८१ तिर) मा भारतको सुन आयात १३.७ प्रतिशतले बढेर ५१.४ अर्ब डलर पुगेको थियो। बढ्दो चालू खाता घाटा नियन्त्रण गर्न सरकारले शुल्क बढाए पनि बजारमा भने यसले हलचल पैदा गरेको छ।
प्रधानमन्त्रीको अपील र कर वृद्धिको खबरले सुन बजारसँग जोडिएका ठूला कम्पनीहरूको शेयर मूल्यमा १० देखि १५ प्रतिशतसम्म गिरावट आएको छ। शेयर बजारले राम्रो प्रतिफल दिन नसकेको अवस्थामा धेरै भारतीयहरूले सुनमा लगानी बढाएका बेला यो निर्णय आएको हो।
रुपये र अर्थतन्त्रमा सुनको प्रभाव
अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार सुनको आयातलाई इन्धन जस्तो अत्यावश्यक वस्तु नभई ऐच्छिक खर्च वा लगानीका रूपमा हेरिन्छ। जब परिवारहरूले ठूलो मात्रामा सुन खरिद गर्छन् तब देशले आर्जन गरेको विदेशी मुद्रा विदेशिन्छ र चालू खाता घाटा बढ्छ।
निर्यातभन्दा आयात धेरै हुँदा चालू खाता घाटा बढ्ने र यसले सिधै रुपये (भारतीय मुद्रा अर्थात् भारु)को अवमूल्यन गराउने भएकाले सरकार सतर्क देखिएको हो।
यस्तो आर्थिक दबाबको समयमा सरकारले विगतमा पनि आयात शुल्क बढाउने र सुनको सट्टा गोल्ड बण्ड जस्ता विकल्पहरू ल्याउने गरेको थियो। अहिलेको संकटले पनि भारत आफ्नो वैदेशिक मुद्रा भण्डार जोगाउन र अर्थतन्त्रलाई थप अस्थिर हुनबाट जोगाउन कडा कदम चाल्न बाध्य भएको देखाउँछ।
नेपालमा के असर पर्छ ?
छिमेकी भारतमा सुन चाँदीको भन्सारमा भएको उच्च कर बृद्धिको असर नेपालले पनि भोग्नुपर्ने हुनसक्छ । भारतीय बजारमा सुनचाँदी महँगो भएपछि सीमावर्ती इलाकामा नेपालबाट तस्करी हुने जोखिम बढ्छ । विगतमा पनि यस्ता घटनाहरु बारम्बार हुने गरेका थिए ।
यदी भारतीय नागरिकले नेपाली बजारबाट सुन किन्न थाले भने नेपालले पनि भन्सार दर बढाएर भारतको हाराहारी मूल्य तय गर्नुको विकल्प रहँदैन । किनकी, नेपालसँग पनि सुनको असीमित आयात गर्ने छुट र सामथ्र्य छैन ।
यद्यपि, अचेल सुन निकै महँगो भएका कारण नेपाली बजारमा यो पहेँलो धातुको विक्री ह्वात्तै घटेको बताइँदै आएको छ । नेपालीहरुले बेच्नमा मात्रै ध्यान दिएको सुन विक्रेताहरु किन्न हिचकिचाइरहेका छन् । तर भारतीय बजारमा केही मात्रामा सुन खपत भएमा नेपाली सुनचाँदी व्यवसायीलाई भने लाभ हुनसक्ने एक व्यवसायी बताउँछन् ।
