स्ट्रेट अफ होर्मुजमा कमजोर बन्दै  इरानको पकड : ८० प्रतिशत बढी जहाजले  प्रयोग गर्न थाले ओमानको रुट  

काठमाडाैं । विश्वको सबैभन्दा संवेदनशील जलमार्ग मानिने ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ मा इरानको पकड कमजोर बन्दै गएको छ। जारी द्वन्द्वका बीच अमेरिका र इरान दुवैले यो क्षेत्रमा आफ्नो दाबी गर्दै आए पनि पछिल्ला तथ्यांक र घटनाक्रमले अमेरिकाले यस जलमार्गमा आफ्नो प्रभाव बलियो बनाउँदै लगेको स्पष्ट पारेको छ।

जहाजहरूको आवागमन ट्र्याक गर्ने कम्पनी ‘केप्लर’ का अनुसार पछिल्लो दुई हप्तामा होर्मुज जलडमरूमध्य भएर आवतजावत गर्ने ८० प्रतिशतभन्दा बढी पानीजहाजहरूले ओमानको रुट प्रयोग गरेका छन्।

यो संयुक्त राष्ट्रसंघबाट अनुमति प्राप्त र इरानले कडा रूपमा विरोध गर्दै आएको मार्ग हो। यसअघि इरानले यो जलमार्ग आफ्नो पूर्ण नियन्त्रणमा रहेको घोषणा गर्दै उत्तरतर्फको तटबाट यात्रा गर्ने दर्जनौं जहाजमाथि आक्रमण गरेको थियो। तर, अमेरिकी नौसेनाको सुरक्षा पाउने आशामा अधिकांश जहाजहरूले इरानको धम्कीलाई बेवास्ता गर्दै ओमानको रुटबाट यात्रा गर्न थालेका छन्।

केप्लरका क्रूड आयल एनालाइसिस हेड हुमायूँ फलकशाहीले इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज मार्गमा आफ्नो नियन्त्रण कम्तीमा पनि आंशिक रूपमा गुमाउँदै गएको स्पष्ट संकेत देखिएकाे बताए ।

टोल असुल गर्न इरान असमर्थ, खाडी देशहरूको नयाँ रणनीति

केही महिनाअघि इरानले यो जलमार्ग हुँदै जाने जहाजहरूसँग मनोमानी ढंगले कर (टोल) असुल गर्दै आएको थियो। तर ओमान रुटको प्रयोग बढेसँगै इरानको यो धन्दामा ठूलो धक्का लागेको छ।

अमेरिका र इरानबीचको समझदारी पत्रको म्याद समाप्त भएपछि सिद्धान्ततः इरानले फेरि कर उठाउन पाउने भए पनि, त्यसो गर्न असफल देखिएको छ। मध्यपूर्वका धेरैजसो मुलुकहरू इरानलाई कर तिर्न चाहँदैनन् र तिरेका पनि छैनन्, त्यसैले ओमान रुट नै सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प बनेको छ।

यसैबीच, कुवेत, साउदी अरेबिया र संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) जस्ता खाडी राष्ट्रहरूले ठूला तेल ट्याङ्करहरू चार्टर्ड गरेर होर्मुज जलमार्ग पार गराउन थालेका छन्। खतराको क्षेत्र कटाइसकेपछि उनीहरूले गल्फ अफ ओमानमा आफ्ना ग्राहकहरूलाई तेल हस्तान्तरण गर्ने नयाँ उपाय अपनाएका छन्। इरानको आक्रमणबाट बच्न यी जहाजहरूले हौंला हफ्तासम्म आफ्ना ट्रान्सपोलरहरू समेत बन्द गरेर हिँड्ने गरेको पाइएको छ।

ऊर्जा तथ्यांक र कसको छ वास्तविक नियन्त्रण ?

अमेरिकी नौसेनाको बलियो उपस्थितिका कारण अमेरिकाले भने यस क्षेत्रबाट दैनिक लाखौं ब्यारेल तेलको सहज आपूर्ति भइरहेको दाबी गरेको छ। गत हप्ता अमेरिकी ऊर्जा सचिव क्रिसेस राईटले यो जलमार्ग भएर दैनिक करिब १ करोड ५० लाख ब्यारेल तेलको ढुवानी भइरहेको जानकारी दिएका छन्, जुन युद्धअघिको दैनिक २ करोड ब्यारेलको औसत नजिकै पुग्छ।

यसै आधारमा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकाको ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ माथि पूर्ण नियन्त्रण भएको दाबी गर्दै आएका छन्।

तर, विश्लेषकहरूको मत भने अर्कै छ। इरानको निरन्तरको आक्रमण र युद्धअघिको भन्दा अझै कम तेल प्रवाहलाई हेर्दा अमेरिकाको मात्रै पनि पूर्ण नियन्त्रण छैन भन्न सकिन्छ। अर्कोतर्फ, इरानको मुख्य उद्देश्य आफ्नो प्रभाव देखाउनु वा ‘डिटरेन्स’ कायम गर्नु मात्र रहेको विज्ञहरूको बुझाइ छ।

यस समसामयिक परिस्थितिमाथि थप जटिलता थप्दै, इरान र ओमानले अमेरिकालाई छाडेर यो जलमार्गमा स्वतन्त्र आवागमन पुनर्बहाली गर्न छुट्टै वार्तापछि छलफल अगाडि बढाइरहेका छन्।

यसले आगामी दिनमा तेलको आवागमन र जलमार्गको नियन्त्रणमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्नेबारे अझै स्पष्ट भइसकेको छैन। तर पनि इरानले यो सामरिक जलमार्गमाथिको आफ्नो एकछत्र नियन्त्रण आंशिक रूपमा गुमाइसकेको यस क्षेत्रका जानकारहरूकाे विश्लेषण छ।