३ महिनामा अमेरिकाले जित्न नसकेको इरान युद्धः न मैदान छोड्न सक्ने न जित्न सक्ने अवस्था कसरी बन्याे ?

काठमाडौँ। सन् २०२६ को सुरुवातसँगै मध्यपूर्व एउटा यस्तो भयानक युद्धको भुमरीमा फस्यो, जसको आकलन आधुनिक सैन्य इतिहासमा विरलै गरिएको थियो।

अमेरिका र इजरायलको संयुक्त सैन्य शक्तिले इरानमाथि आक्रमण सुरु गरेको झन्डै ३ महिना (८५ दिनभन्दा बढी) पुगिसक्दा पनि संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली मानिने अमेरिकी सेनाले इरानलाई घुँडा टेकाउन सकेको छैन।

सुरुमा केही हप्ताभित्रै इरानको सैन्य संरचना ध्वस्त पार्ने दाबीका साथ सुरु भएको यो सैन्य अभियान अहिले एउटा यस्तो गतिरोधमा परिणत भएको छ, जहाँ अमेरिका र इरान दुवै युद्धको मैदान छोड्न पनि नसक्ने र जित्न पनि नसक्ने अवस्थामा पुगेका छन्। यो युद्ध अहिले निर्णायक तर अत्यन्तै जटिल कूटनीतिक मोडमा आइपुगेको छ।

युद्धको पृष्ठभूमि र अमेरिकी रणनीति

युद्धको बिजारोपण इरानका पूर्व सर्वोच्च नेता अली खामेनीको निधन र त्यसपछि उनका छोरा मोज्तबा खामेनीले सत्ता सम्हाले लगत्तै तीव्र बनेको तनावबाट भएको थियो।

अमेरिकामा डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनले इरानको आणविक कार्यक्रम पूर्ण रूपमा ठप्प पार्ने, उसको मिसाइल प्रक्षेपण पूर्वाधार ध्वस्त बनाउने र क्षेत्रीय सशस्त्र समूहहरूलाई इरानले दिँदै आएको सहयोग सधैँका लागि बन्द गराउने रणनीतिक उद्देश्यका साथ यो व्यापक सैन्य कारबाही सुरु गरेको थियो।

अमेरिकाले इरानका प्रमुख सैन्य अखडा, मिसाइल डिपो र आणविक केन्द्रहरूलाई लक्षित गरी सयौँ आधुनिक युद्धक विमान र क्रुज मिसाइलहरूद्वारा आकासबाट लगातार बमबारी गर्‍यो। इजरायलको पूर्ण सैन्य सहयोगमा गरिएको यो आक्रमणको उद्देश्य इरानभित्र यस्तो ठूलो आर्थिक र सुरक्षा दबाब सिर्जना गर्नु थियो, जसले गर्दा इरानी सरकार आत्मसमर्पण गर्न बाध्य होस्।

इरानको कडा प्रतिरोध: स्ट्रेट अफ हर्मुजको हतियार

तर, अमेरिकाले जति ठूलो सैन्य शक्ति प्रयोग गरे पनि इरानले त्यसको अकल्पनीय र रणनीतिक प्रतिरोध गर्‍यो। इरान आत्मघाती राष्ट्र होइन, बरु उसले आफ्नो भौगोलिक अवस्थितिको भरपूर फाइदा उठायो।

इरानले रणनीतिक रूपमा विश्वकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण इन्धन आपूर्ति मार्ग मानिने ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ मा जलसेना र मिसाइल तैनाथ गरेर विश्वव्यापी ढुवानीलाई ठप्प पारिदियो।

इरानको अनुमतिबिना त्यहाँबाट कुनै पनि जहाज आवतजावत गर्न नसक्ने स्थिति सिर्जना भयो। इरानको स्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) ले यस जलडमरूलाई पूर्ण नियन्त्रणमा लिएर विश्वको तेल र ग्यास आपूर्ति शृङ्खलामा ठूलो धक्का दियो।

यसका साथै खाडी क्षेत्रका तेल खानी, पाइपलाइन र प्रशोधन केन्द्रहरूमा भएका आक्रमणहरूले विश्व बजारमा इन्धनको मूल्य आकासियो, जसको प्रत्यक्ष आर्थिक धक्का अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूले बेहोर्नुपरिरहेको छ।

अमेरिकाले किन जित्न सकेन?

सैन्य विज्ञहरूका अनुसार अमेरिकाले ३ महिना बितिसक्दा पनि यो युद्ध जित्न नसक्नुका मुख्य तीन कारणहरू छन्:

पहिलाे इरानको बलियो प्रतिरक्षा र नयाँ नेतृत्व: नयाँ सर्वोच्च नेता मोज्तबा खामेनीको नेतृत्वमा इरानले राष्ट्रिय सार्वभौमिकतालाई केन्द्रमा राखेर कडा प्रतिरोधात्मक नीति लियो। अमेरिकी बमबारीले इरानको सैन्य संरचनामा क्षति पुर्‍याए पनि उसको इच्छाशक्ति र जमिनमा लड्ने क्षमतालाई कमजोर बनाउन सकेन।

दाेस्राे विश्वव्यापी आर्थिक धक्का: युद्ध लम्बिएसँगै विश्वको अर्थतन्त्रमा चार वटा ठूला आर्थिक धक्काहरू देखिन थाले। इन्धनको मूल्यवृद्धि, आपूर्ति शृङ्खलाको अवरोध र खाडी क्षेत्रको अस्थिरताले गर्दा अमेरिकामाथि युद्ध रोक्न आन्तरिक र बाह्य दबाब तीव्र बन्यो। समय अमेरिकाको पक्षमा थिएन।

तेस्राे अस्पष्ट युद्ध उद्देश्य: वासिङ्टनका वरिष्ठ अधिकारीहरूका बीचमै युद्धको अवधि, यसको अन्तिम उद्देश्य र नतिजालाई लिएर विरोधाभासपूर्ण भनाइहरू बाहिर आए, जसले अमेरिकी सैन्य रणनीतिको अलमललाई छताछुल्ल पारिदियो।

हाेला त यस पटककाे कूटनीतिक प्रयास सफल ?

युद्धको ८५ औँ दिन पार गरिसक्दा यो भयानक सैन्य टकराव एकपटक फेरि वार्ताको टेबलमा सरेको छ।

यसअघि पनि युद्ध रोक्नका लागि कूटनीतिक माध्यमबाट विभिन्न प्रयासहरू भएका थिए, तर पाकिस्तान लगायतका मध्यस्थकर्ताहरूको उपस्थितिमा गरिएका ती प्रारम्भिक प्रयासहरू सफल हुन सकेका थिएनन्। अघिल्ला वार्ताहरू बिना निष्कर्ष टुङ्गिए पनि यसपटक भने वार्ताले केही सकारात्मक मोड लिएको देखिन्छ।

पाकिस्तानका शक्तिशाली सेना प्रमुख आसिम मुनिर र उच्च सुरक्षा टोली यतिबेला पुनः तेहरान पुगेर अमेरिका र इरानबीच मध्यस्थताको नयाँ कडी जोड्न तीव्र रूपमा सक्रिय भइरहेका छन्। पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले पनि अमेरिका र इरानबीचको यो अर्को चरणको वार्ता चाँडै एउटा निष्कर्षमा पुग्ने आशा व्यक्त गरेका छन्।

पाकिस्तानले तेहरानमा इरानी नेताहरूसँग अत्यन्तै फलदायी वार्ता भएको र जसको परिणामस्वरूप अमेरिका र इरानबीच अन्तिम समझदारीतर्फ उत्साहजनक प्रगति भएको जनाएको छ।

यसैबीच, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिका, इरान र क्षेत्रीय शक्तिहरूबीच एउटा सम्झौता मोटामोटी रूपमा टुङ्गिसकेको र अन्तिम रूप दिन मात्र बाँकी रहेको दाबी गरेका छन्। ट्रम्पले ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ पुनः खुला गर्ने कुरा समावेश भएको यस सम्झौताको विवरण चाँडै घोषणा गरिने कुरा पनि थपेका छन्।

तर, इरानले भने ट्रम्पको यो दाबीलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गरेको छैन। इरानी विदेश मन्त्रालयका अनुसार दुई देशबीचको मतभेद अझै पनि गहिरो र महत्त्वपूर्ण छ। तेहरानले वार्तालाई “लेबनान र गाजासहित सबै मोर्चामा” युद्धको पूर्ण अन्त्य गर्ने र अमेरिकाले लगाएको नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने मागमा केन्द्रित गरिरहेको छ। सबैभन्दा रोचक कुरा, इरानले यस चरणमा आफ्नो आणविक कार्यक्रमका बारेमा कुनै पनि छलफल गर्न ठाडो अस्वीकार गरिदिएको छ।

कूटनीतिक प्रयासहरू जारी रहँदा पनि जमिनको वास्तविक अवस्था भने अझै शान्त हुन सकेको छैन। इजरायलले जारी युद्धविराम र शान्ति वार्ताका बावजुद गत मार्च २ यता कम्तीमा ३,१२३ जनाको ज्यान लिइसकेपछि पनि दक्षिणी लेबनानमा आफ्नो हवाई आक्रमणलाई निरन्तर जारी राखेको छ।

तीन महिनाको यो भीषण युद्धले के प्रमाणित गरिदिएको छ भने, आधुनिक युगमा केवल आधुनिक हतियार र प्रविधिको भरमा मात्र कुनै पनि देशलाई पूर्ण रूपमा परास्त गर्न असम्भव छ। अमेरिका जस्तो महाशक्तिलाई समेत इरानले कूटनीतिक र आर्थिक रूपमा घुँडा टेकाउन बाध्य पारिदिएको छ, जसका कारण यो युद्ध सैन्य विजय बिना नै सम्झौतामा टुङ्गिने दिशातिर अघि बढेको देखिन्छ।