अमेरिकाले हटायो इरानमाथिका सारा प्रतिबन्ध, तर रोकिएन ट्रम्पको धम्की

अमेरिकाले इरानमाथिका प्रतिबन्धहरू ६० दिनका लागि फुकुवा गरेसँगै राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सम्झौता पालना नगरे कडा कदम चाल्ने चेतावनी दिएका छन्।

काठमाडौँ । भर्खरै सुरु भएको शान्ति सम्झौता अन्तर्गत पहिलो चरणको वार्तापछि अमेरिकाले सोमबारदेखि ६० दिनका लागि इरानमाथिका प्रतिबन्धहरू फुकुवा गरेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यदि इरानले सम्झौताको आफ्नो पक्ष पालना गरेन भने आफूले जे गर्नुपर्ने हो, त्यही गर्ने बताएका छन्।

अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले स्विट्जरल्यान्डमा इरानी अधिकारीहरूसँग भएको वार्ताले अन्तिम शान्ति सम्झौताका लागि राम्रो आधार तयार पारेको बताए। तर, इरानले भने आफ्नो आणविक कार्यक्रमबारे छलफल सुरु भएको वा अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आईएईए) का निरीक्षकहरूलाई देशमा फिर्ता बोलाउन सहमति जनाएको कुरालाई अस्वीकार गरेको छ।

इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघेईले मंगलबार इरानी अधिकारीहरूले स्विट्जरल्यान्डमा आईएईएका प्रमुख राफेल ग्रोसीसँग कुनै बैठक नगरेको र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आणविक निकायले इरानका क्षतिग्रस्त आणविक सुविधाहरूको निरीक्षण गर्ने कुनै योजना नरहेको बताए।

तीन महिनाभन्दा बढी समयको युद्धपछि गत हप्ता हस्ताक्षर गरिएको अन्तरिम सम्झौतालाई अगाडि बढाउने प्रयास गर्दै दुवै पक्षले स्विट्जरल्यान्डको पहाडी रिसोर्ट बुर्गेनस्टकमा भएको वार्तामा ६० दिनभित्र स्थायी सम्झौता गर्ने कार्यतालिकामा सहमति जनाएका छन्। मध्यस्थकर्ता देशहरू पाकिस्तान र कतारले यसबारे जानकारी दिएका हुन्।

उनीहरू अमेरिकी सहयोगी इजरायल र इरान समर्थित लेबनानको हिजबुल्लाहबीचको लडाइँ अन्त्य गर्ने संयन्त्रमा सहमत भएका छन्। यसका साथै हर्मुज जलडमरू मध्यबाट व्यावसायिक जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न एउटा सञ्चार लाइन पनि खोलेका छन्। विश्वव्यापी तेल आपूर्तिका लागि यो जलमार्ग निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, जसलाई युद्धका बेला तेहरानले बन्द गरिदिएको थियो।

आर्थिक राहत र वार्तामा प्रगति

इरानलाई आर्थिक राहत दिने उद्देश्यले सम्झौतामा परिकल्पना गरिएका धेरै कदमहरूमध्ये पहिलो कदम चाल्दै अमेरिकी वित्त मन्त्रालयले अगस्ट २१ सम्म प्रतिबन्धहरू फुकुवा गर्ने घोषणा गरेको हो। यसबाट तेहरानले तेल र सम्बन्धित उत्पादनहरू बिक्री गर्न र त्यसको भुक्तानी प्राप्त गर्न सक्नेछ।

जेनेभास्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि इरानी राजदूत अली बहरेनीले वार्तामा “राम्रो प्रगति” भएको र आगामी दिनहरूमा प्रतिबन्धहरू हटाउने तथा इरानको आणविक गतिविधिहरूमा केन्द्रित हुन दुईवटा कार्यदल गठन गरिने बताए।

उनले पत्रकारहरूलाई आणविक मुद्दा र आईएईएको भूमिकाबारे वार्ता सुरु हुनुअघि प्रारम्भिक सम्झौताका पाँचवटा बुँदाहरू पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुनुपर्ने बताए। राजदूतले लेबनान अमेरिका र इरानबीचको अन्तरिम सम्झौताको निर्विवाद हिस्सा भएको र यसमा लेबनानबाट इजरायली सेना फिर्ता हुने कुरा समावेश रहेको पनि उल्लेख गरे।

क्षेत्रीय स्तरमा शत्रुता अन्त्य गर्ने उद्देश्यले गरिएको सम्झौता अन्तर्गत लेबनानमा लडाइँ रोकिएको अधिकारीहरूले जनाएका छन्। यद्यपि इजरायलले दक्षिण लेबनानमा सुरक्षा क्षेत्र कायम राख्ने र इजरायली सैनिक तथा नागरिकहरू विरुद्धको खतरालाई निष्क्रिय पार्न कारबाही जारी राख्ने बताएको छ। इजरायल र लेबनानबीच मंगलबार वासिङ्टनमा नयाँ चरणको वार्ता सुरु हुने तय भएको थियो।

यसैबीच हर्मुज क्षेत्रबाट ट्याङ्करहरूको आवतजावत सोमबारदेखि बढ्न थालेको छ। ओमानका विदेश मन्त्रीले इरानसँग जलडमरू मध्यको व्यवस्थापनबारे भइरहेको वार्ताका क्रममा आफ्नो देश अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र महसुलमुक्त सुरक्षित आवतजावतका लागि प्रतिबद्ध रहेको पुष्टि गरे।

इरानमाथि अमेरिकी-इजरायली आक्रमण र लेबनानमा इजरायली हमलाका कारण हजारौँ मानिस मारिएका छन् भने लाखौँ विस्थापित भएका छन्। इरानसँगको युद्धले विश्वभरका वित्तीय बजारलाई पनि हल्लाइदिएको थियो र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढाएको थियो। तर अन्तरिम सम्झौता भएयता तेलको मूल्य घटेको छ। सोमबार कच्चा तेलको मूल्य ३ प्रतिशतले घटेपछि मंगलबार यसमा थप गिरावट आयो।

ट्रम्पको घरेलु दबाब र इरानको अडान

उपराष्ट्रपति भान्सले सोमबार इरानले आणविक निरीक्षकहरूलाई अनुमति दिन, आफ्नो रोक्का गरिएको सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्न र युद्धविराम सञ्चालन गर्ने संयन्त्रहरू बनाउन सहमति जनाएको दाबी गरे। उनले यो वार्ता सफल अन्तिम सम्झौताका लागि निकै राम्रो जग भएको धारणा राखे।

इरानसँगको युद्ध राष्ट्रपति ट्रम्प र संसद्मा रहेका उनका रिपब्लिकन साथीहरूका लागि देशभित्र एउटा राजनीतिक चुनौती बनेको छ। जनमत सङ्ग्रहहरूले युद्ध सुरु भएदेखि इन्धनको मूल्य वृद्धिबाट अमेरिकीहरू निकै निराश भएको र नोभेम्बरमा मध्यावधि चुनाव नजिकिँदै गरेको देखाएका छन्। ट्रम्पमाथि रिपब्लिकनहरूबाट इरानको आणविक कार्यक्रम पूर्ण रूपमा बन्द गरिनुपर्ने दबाब पनि छ।

ट्रम्पले सोमबार सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसलमा इरान आणविक इमानदारिता सुनिश्चित गर्न हतियार निरीक्षणका लागि सहमत हुने लेखेका थिए। पछि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ट्रम्पले भने, “यदि इरानले आफ्नो सम्झौता पालना गरेन वा राम्रो व्यवहार देखाएन भने मैले जे गर्नुपर्ने हो, त्यही गर्नेछु।”

इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले मंगलबार एक्समा लेख्दै वार्ताको प्रभावकारिता सहमत भएका दायित्वहरूप्रतिको पूर्ण प्रतिबद्धता र तिनीहरूको सही कार्यान्वयनमा भर पर्ने बताए। उनले चेतावनी दिँदै सहमत भएको पाठभन्दा बाहिरका अभिव्यक्तिहरूले वार्तालाई अगाडि बढाउन मद्दत नगर्ने उल्लेख गरे।

गत वर्ष अमेरिका र इजरायलले पहिलो चरणको हवाई आक्रमण सुरु गरेदेखि इरानले आईएईएद्वारा गरिने निरीक्षणलाई सीमित गरेको थियो र फेब्रुअरीमा इरानमाथि पुनः आक्रमण सुरु भएर युद्ध भड्किँदा त्यसलाई पूर्ण रूपमा स्थगित गरेको थियो। इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रम शान्तिपूर्ण रहेको दाबी गर्दै आएको छ।

इरानी विदेश मन्त्री अब्बास अराक्चीले सामाजिक सञ्जालमा तेहरानले तेल र पेट्रोकेमिकल निर्यातका लागि प्रतिबन्ध फुकुवा गराउन, विदेशमा रहेको आफ्नो केही रोक्का सम्पत्ति फुकुवा गर्न र इरानको पुनर्निर्माण तथा विकास योजना सुरु गर्न सफल भएको बताए।

उपराष्ट्रपति भान्सका अनुसार ह्वाइट हाउसका दूत तथा ट्रम्पका ज्वाइँ जारेड कुश्नरले एउटा यस्तो प्रक्रिया तयार पारेका छन् जसअन्तर्गत इरानी रकम फुकुवा हुँदा अमेरिका र कतारको नियन्त्रणमा रहनेछ र त्यो पैसा अमेरिकी मकै, भटमास र गहुँ किन्नमा खर्च गर्न सकिनेछ। ट्रम्पले पत्रकारहरूसँग भने, “त्यसैले हामीले फुकुवा गरेको पैसा हाम्रा किसानहरूकहाँ जानेछ।”

तर इरानको केन्द्रीय बैंकका गभर्नर अब्दुलनासेर हम्मतीले त्यस्तो कुनै बाध्यता नरहेको र बाँकी रहेको फुकुवा रकमको केही हिस्सा अन्य प्रतिबन्ध नलागेका सामानहरू किन्न प्रयोग गर्न सकिने बताएको इरानको तास्निम समाचार एजेन्सीले उल्लेख गरेको छ।