साउदीमाथि हूती विद्रोहीको लगातार हमला, के टर्कीलाई युद्धमा घिसार्ने प्रयास हाे ?

यमनका हूती विद्रोहीहरूले साउदी अरबमाथि आक्रमण तीव्र पारेसँगै टर्की, पाकिस्तान र साउदीबीचको मक्का सम्झौताअन्तर्गत अङ्करा युद्धमा होमिन सक्ने सम्भावनालाई लिएर मध्यपूर्व र टर्कीभित्र बहस र आशंकाहरू तीव्र बनेका छन्।

काठमाडाैँ । यमनमा हूती विद्रोहीहरू लगातार अगाडि बढ्दै साउदी अरबलाई लक्षित गरी आक्रमण तीव्र पारिरहेका छन्। यस्तो परिस्थितिमा टर्कीले मक्का सम्झौताको पालना गर्दै साउदी अरबको सहयोगार्थ युद्धमा प्रत्यक्ष रूपमा भाग लेला भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठ्न थालेको छ।

स्मरणीय छ, मक्का सम्झौता टर्की, पाकिस्तान र साउदी अरबबीच भएको थियो, जसमा कुनै एक देशमाथिको आक्रमणलाई तीनै, देशमाथिको आक्रमण मानिने संयुक्त रक्षा प्रावधान राखिएको छ। तर, टर्कीका सरकार, सञ्चारमाध्यम र विश्लेषकहरूको बीचमा यस सम्झौताको कार्यान्वयनलाई लिएर ठूलो शंका उपब्ध देखिन्छ।

यसले के स्पष्ट पार्छ भने टर्की अहिले नै यमनको द्वन्द्वमा सिधै सामेल हुन चाहँदैन र आफू यो संघर्षमा अनावश्यक रूपमा फस्नबाट जोगिन खोजिरहेको छ। टर्कीले हालसम्म यस द्वन्द्वमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्ने कुनै पनि संकेत दिएको छैन र गत सेप्टेम्बर ८ का दिन केवल हालैको तनावप्रति खेद प्रकट गर्दै एउटा सामान्य वक्तव्य मात्र जारी गरेको छ।

टर्कीका सञ्चारमाध्यमहरूले हूतीहरूको विरुद्धमा साउदी अरबको रक्षा गर्न टर्कीले प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्ने सम्भावनालाई अतिन्यून वा कमजोर आकलन गरेका छन्। यसबारे टिप्पणी गर्दै एक विश्लेषकले साउदी अरबमाथि हूतीहरूका आक्रमणहरू वास्तवमा “यस सम्झौताप्रति टर्कीको प्रतिबद्धताको परीक्षा लिने प्रयास” हुन सक्ने बताएका छन्।

अर्कोतर्फ, अर्का एक विश्लेषकले चेतावनी दिँदै भनेका छन् कि “यस द्वन्द्वमा टर्कीको प्रवेश एउटा ठूलो रणनीतिक भूल हुनेछ”। त्यस्तै, विपक्षी दलहरूप्रतिको झुकाव राख्ने एउटा सञ्चारमाध्यमले यमन युद्धलाई “मक्का गठबन्धनको पहिलो खूनी मूल्य” को रूपमा परिभाषित गरेको छ। सो माध्यमले टर्कीले कुनै पनि हालतमा पराया भूमिमा हुने युद्धमा सामेल हुनु नपर्ने कडा चेतावनी समेत दिएको छ।

‘यमनको जालमा नफस्नु’

सामान्य रूपमा हेर्दा, टर्कीको मिडियाले मक्का गठबन्धनअन्तर्गत भएको सम्झौतालाई सक्रिय बनाउने सम्भावनालाई संशयको दृष्टिले हेर्ने गरेको पाइन्छ। यद्यपि, सरकार निकट मानिने सञ्चारमाध्यमहरूले भने साउदी अरब र हूतीहरूबीचको संघर्षको समाचार सम्प्रेषण गर्दा रक्षा सम्झौता वा त्यसमा टर्कीको प्रत्यक्ष सहभागिताको सम्भावनाभन्दा अन्य विषयमा ध्यान केन्द्रित गरेका छन्।

दक्षिणपन्थी तथा सरकार पक्षधर अखबार ‘येनी अकित’ ले “के यमनलाई लिएर मक्का सम्झौता सक्रिय हुन सक्ला?” भन्ने शीर्षकमा यो मुद्दा उठाए तापनि यसले मुख्य रूपमा साउदी अरबको रक्षाका सन्दर्भमा पाकिस्तानको सम्भावित भूमिकालाई मात्र प्राथमिकता दिएको छ र टर्कीको लागि यसका सम्भावित परिणामहरूप्रति कुनै चर्चा गरेको छैन।

यसैबीच, टर्कीका एड्मिरल साम गुर्डेनिजले हूतीहरूविरुद्ध मक्का सम्झौताको प्रयोग गर्नुपर्छ भनी अमेरिकी सेनेटरले गरेको आह्वानको कडा प्रतिवाद गर्दै भनेका छन्, “टर्की यो जालमा पर्नु हुँदैन र उसलाई यमनको दलदलभित्र घिसार्नु हुँदैन”। उनले लेखेका छन् कि टर्कीलाई हूतीहरूसँगको शत्रुता र सैन्य टकरावमा धकेल्नु एउटा रणनीतिक भूल साबित हुनेछ।

अंकराले हूतीहरूसँग प्रत्यक्ष द्वन्द्व मोलिनुको सट्टा कूटनीति र समुद्री व्यापारको रक्षा गर्ने दिशामा मात्र ध्यान दिनुपर्छ भन्ने उनको तर्क छ। यस्तै, एक इस्लामी गैरसरकारी संस्थाका अभियन्ता बेकिर सिदकी शाहिनले पनि मक्का सम्झौताको संयुक्त रक्षा प्रावधानले टर्कीलाई यो द्वन्द्वमा अनायासै फसाउन सक्ने खतरा औंल्याएका छन्।

उनले यदि भविष्यमा साउदी अरब ‘अब्राहम सम्झौता’ मा सामेल भयो भने, टर्की नजानीबुझी नै इजरायलसँग गठबन्धन गरेको क्षेत्रीय गुटको एउटा हिस्सा बन्न पुग्ने जोखिम रहेको तर्क अगाडि सारेका छन्।

सम्झौतामा टर्कीको सैन्य भूमिका

टर्कीका विदेश मन्त्री हाकान फिदानले मक्का सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्ने क्रममा यो संयुक्त रक्षा प्रावधान नेटोको धारा ५ सरहको भएको बताएका थिए, तर उनले यो स्वतः (अटोमेटिक रूपमा) लागू भइहाल्नेछ भनेर कुनै पुष्टि गरेका थिएनन्।

सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेपछि उनले स्पष्ट पारेका थिए कि सम्झौताको संयुक्त रक्षा खण्ड प्राविधिक हिसाबले उत्तर एटलान्टिक सन्धी संगठन (नेटो) को अनुच्छेद ५ जस्तै हो, तर यो आफैँ स्वतःसक्रिय हुन्छ भनेर भन्न सकिँदैन।

उनले थप प्रष्ट पार्दै भनेका थिए कि सम्झौताको पाठमा सामान्य दायित्वहरूको मात्र उल्लेख छ र ती सामान्य दायित्वहरूलाई कुन रूपमा र कसरी कार्यान्वयन गर्ने भन्ने कुरा सम्बन्धित पक्षहरूबीचको आपसी विचार-विमर्श र निर्णयपछि मात्र तय हुनेछ।

इरान युद्ध र विभिन्न क्षेत्रीय द्वन्द्वहरू सुरु भएको केही महिनापछि यो मक्का रक्षा सम्झौता गरिएको थियो, जसमा इरानले इन्धन निर्यात गर्ने खाडी देशहरूलाई लक्षित गरी क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोनहरू प्रहार गरेको थियो। यस सम्झौताको प्रमुख उद्देश्य कुनै विशेष समूहविरुद्ध सामूहिक प्रतिरक्षा प्रणालीलाई अझ सुदृढ बनाउनु नै रहेको थियो।

साउदी तेल संरचनामाथि नयाँ आक्रमणको दाबी

इरानी समाचार एजेन्सीहरू र सञ्चार माध्यमहरूले सोमबार बिहान साउदी अरबभित्र रहेका तेलका मुहान तथा प्रतिष्ठानहरूमाथि नयाँ हमलाहरू भएको समाचार सार्वजनिक गरेका छन्। ती रिपोर्टहरूमा दाबी गरिए अनुसार यी आक्रमणहरूको जिम्मा यमनका हूती विद्रोहीहरूले लिएका छन् र यस क्रममा साउदी अरबका विभिन्न भू-भागहरूलाई विशेष रूपमा निशाना बनाइएको छ।

बीबीसी फारसीका अनुसार यी आक्रमणहरूको अन्य स्वतन्त्र स्रोतहरूबाट हालसम्म पुष्टि भने भइसकेको छैन।

इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी) निकट मानिने तस्नीम समाचार एजेन्सीले दाबी गर्दै भनेको छ कि यस आक्रमणमा आभा र खमीस मुशायतका क्षेत्रहरूलाई प्रमुख रूपमा निशाना बनाइएको थियो र यस क्षेत्रका चारवटा सहरहरूमा हवाई आक्रमणको चेतावनी दिने सायरनहरू समेत बजाइएको थियो।

यसअघि आइतबार राति साउदी अरबको नागरिक सुरक्षा संगठनले देशका चार प्रमुख सहरहरूका लागि सम्भावित हवाई आक्रमणको चेतावनी जारी गरेको थियो। उक्त संगठनले जाजान र नजराने प्रान्तका साथै आभा र खमीस मुशायत सहरमा बसोबास गरिरहेका सम्पूर्ण नागरिकहरूलाई सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड र चेतावनीहरूको पालना गर्न विशेष अपील गरेको थियो।

यद्यपि, हालसम्म यी आक्रमणहरूबाट भएको सम्भावित भौतिक क्षति वा मानवीय हताहतको बारेमा विस्तृत विवरण बाहिर आइसकेको छैन।