आज माघे संक्रान्ति पर्व मनाइँदै, यस्तो छ शास्त्रीय महत्व

काठमाडौं । नेपालीहरूको एउटा मौलिक र साझा चाडका रूपमा रहेको माघे (मकर) संक्रान्ति पर्व आज देशभरका विभिन्न स्थानमा स्नान, दान र खानपानको रौनकताका साथ मनाइँदै छ।

सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने र दिनभन्दा रात छोटो हुँदै जाने ‘उत्तरायण’ को सुरुवात हुने यस विशेष दिनलाई नेपाली समाजले सांस्कृतिक, धार्मिक र स्वास्थ्यका दृष्टिले निकै महत्त्वका साथ लिने गरेको छ।

माघे संक्रान्तिको मुख्य आकर्षणमध्ये ‘माघ स्नान’ एक हो। आज बिहानैदेखि चितवनको देवघाट, गुल्मीको रिडी, नुवाकोटको त्रिशूली, कालीगण्डकी, वाग्मती र इन्द्रावतीको दोभान लगायतका त्रिवेणी धामहरूमा भक्तजनको विशाल भिड लागेको छ।

तराई क्षेत्रमा यसलाई ’नहान’ अर्थात् नुहाउने विशेष पर्वका रूपमा उत्सवका साथ मनाउने गरिन्छ। धर्मशास्त्रअनुसार आजको दिन तीर्थस्थलमा गएर स्नान गरी तिल दान गर्नुलाई सुन दान गरे सरहको पुण्यदायक मानिन्छ।

जाडो भगाउने स्वाद र स्वास्थ्यको तालमेल जाडोयामको मध्य समयमा पर्ने यो पर्वमा शरीरलाई न्यानो राख्ने खालका परिकारहरूको विशेष महत्त्व हुन्छ। आजका दिन घिउ, चाकु, तिलको लड्डु, खिचडी, तरुल र सखरखण्ड जस्ता ऊर्जावर्धक खानेकुरा खाने परम्परा छ।

आयुर्वेदका अनुसार यी परिकारले शरीरको ‘त्रिदोष’ नाश गर्नुका साथै चिसो विरुद्ध लड्ने क्षमता बढाउँछन्। यसका साथै, आजको दिन शरीरमा तिलको तेलले मालिस गर्दा स्नायु प्रणाली बलियो हुने र शरीरका दूषित पदार्थ बाहिर निस्कने विश्वास समेत रहिआएको छ।

समुदायपिच्छे फरक मौलिकता नेपालको बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा यो पर्वलाई आ-आफ्नै शैलीमा मनाइन्छ। थारु समुदायले यसलाई ‘माघी’ को नाममा नयाँ वर्षका रूपमा मनाउँछन् भने मगर समुदायमा पितृ पूजा र ‘तारो हान्ने’ खेलको निकै चर्चा रहन्छ।

नेवार समुदायमा यसलाई ‘घ्यूचाकु सँल्हु’ भनिन्छ, जहाँ ज्येष्ठ सदस्यहरूले परिवारका सदस्यको टाउकोमा तेल लगाइदिने र आशीर्वाद दिने चलन छ।

धार्मिक र पौराणिक पृष्ठभूमि शास्त्रीय मान्यताअनुसार आजको दिन स्नान र ध्यान नगर्ने व्यक्ति आजीवन रोगी हुने र शुभ कर्मका लागि उत्तरायणको समय पर्खनुपर्ने विश्वास गरिन्छ। महाभारतको कथामा समेत इच्छा मृत्युको वरदान पाएका भीष्म पितामहले सूर्य उत्तरायण नभएसम्म आफ्नो प्राण त्याग नगरेको प्रसङ्गले यस दिनको आध्यात्मिक गरिमालाई झनै बढाएको छ।

सरकारले यस पर्वको राष्ट्रिय महत्त्वलाई मध्यनजर गर्दै आज देशभर सार्वजनिक बिदा दिएको छ। प्रकृतिको परिवर्तन र मानवीय स्वास्थ्यको गहिरो सम्बन्ध रहेको यो चाडले आपसी सद्भाव र एकताको सन्देश समेत प्रवाह गरिरहेको छ।