मिथिलाको मुटुमा सूर्य उपासनाको महापर्व: किन खास छ ‘चैती छठ’?

काठमाडौँ । जब चैतको रातो घाम मिथिलाका ऐतिहासिक पोखरीहरूमा प्रतिविम्बित हुन थाल्छ, जनकपुरधामको हावामा एउटा भिन्नै सुगन्ध घोलिन्छ। यो केवल एउटा पर्व मात्र होइन, यो त प्रकृति र मानवबीचको अटुट सम्बन्धको उत्सव हो।

आज जनकपुरधामसहित सम्पूर्ण मधेशका गाउँदेखि सहरसम्म ‘चैती छठ’को उल्लास छाएको छ, जहाँ हजारौँ भक्तजनहरू अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिन जलाशयका किनारमा भेला भएका छन्।

विश्वका धेरै संस्कृतिमा उदाउँदो शक्तिलाई मात्र पूजा गरिने भए तापनि छठ यस्तो अनुपम पर्व हो जसले अस्ताउँदो ‘दिनानाथ’लाई पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ पुज्दै जीवनको एउटा ठूलो दर्शन सिकाउँछ- ‘हरेक अन्त्य नै नयाँ सुरुवातको आधार हो।’

कठोर निष्ठा र आध्यात्मिक पुनर्जागरण

कात्तिकमा मनाइने ‘शारदीय छठ’को तुलनामा चैती छठ मनाउनेहरूको संख्या केही कम देखिए पनि यसको आध्यात्मिक महत्त्व र धार्मिक नियमहरू उत्तिकै कठोर र निष्ठापूर्ण छन्। चार दिनसम्म चल्ने यो कठिन अनुष्ठानमा व्रतालुहरूले नहाय-खायदेखि सुरु गरेर खरना र त्यसपछि निराहार व्रत बस्दै षष्ठी तिथिको साँझ जलाशयमा उभिएर सूर्यको आराधना गर्छन्।

जनकपुरधामका गंगासागर र अर्गजासर पोखरीहरूलाई यसपटक पनि दुलही झैँ सिंगारिएको छ, जहाँ साँझ पख सूर्य अस्ताउनुभन्दा एक घण्टा अघिदेखि नै व्रतालुहरू पानीमा प्रवेश गरी षष्ठी माताको ध्यान गर्छन्।

ठेकुवा, भुसुवा, उखु, अदुवा र केरा जस्ता प्राकृतिक प्रसादहरूले भरिएका बाँसका डालाहरू बोकेर घाट पुग्ने दृश्यले मिथिलाको प्राचीन कृषियोग्य समाज र प्रकृतिको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछ।

आरोग्य र सद्भावको सन्देश

मिथिला लोकसंस्कृतिमा सूर्यलाई प्रत्यक्ष देउता र आरोग्यको कारक मानिन्छ, जसका कारण चैती छठ गर्नाले छालाजन्य रोगहरू निको हुने र पारिवारिक सुख-समृद्धि मिल्ने गहिरो जनविश्वास छ।

यो पर्वले जातजाति र वर्गको पर्खाललाई भत्काउँदै सबैलाई एउटै जलाशयको किनारमा उभ्याएर सामाजिक सद्भावको उत्कृष्ट नमुना प्रस्तुत गर्दछ। केही दशक अघिसम्म सीमित परिवारमा मात्र खुम्चिएको यो चैती छठ अहिले व्यापक बन्दै जानुमा यसको स्वास्थ्य लाभ र अनुशासित जीवनशैलीप्रतिको आकर्षण पनि प्रमुख कारण बनेको छ।

भोलि बिहान उदाउँदो सूर्यको किरणले पोखरीको पानीलाई स्पर्श गर्दा र अन्तिम अर्घ्य अर्पण गरिएपछि यो महापर्व विधिवत् समापन हुनेछ, तर यसले छोडेर जाने ऊर्जा र अटुट विश्वासको ज्योति अर्को वर्षसम्म मिथिलावासीको मनमा उज्यालो बनेर बलिरहनेछ।