१६ अर्बको गलैँचा र अलैँची मात्र निर्यात, टप १० मा जुट, धागोदेखि फलफूलको रससम्म

काठमाडौं । नेपालको वैदेशिक व्यापारको चित्र सधैँ निराशाजनक हुने गरे पनि केही मौलिक र स्वदेशी कच्चा पदार्थमा आधारित वस्तुहरूले भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउँदै लगेका छन् । भन्सार विभागले सार्वजनिक गरेको चालु आर्थिक वर्षको पहिलो ९ महिनाको वैदेशिक व्यापारको तथ्यांकले निर्याततर्फ केही आशालाग्दा संकेतहरू देखाएको छ ।

विशेषगरी नेपालको पहिचानका रूपमा रहेका हस्तनिर्मित ऊनी गलैँचा र पहाडी भेगको मुख्य नगदे बाली अलैँचीले मात्रै यो अवधिमा झन्डै १६ अर्ब रुपैयाँको वैदेशिक मुद्रा भित्र्याउन सफल भएका छन् । विभागका अनुसार टप १० निर्यातजन्य वस्तुहरूको सूचीमा गलैँचा र अलैँचीसँगै जुट, धागो र फलफूलको रस (जूस) ले पनि उल्लेख्य हिस्सा ओगटेका छन् ।

भन्सार विभागको तथ्यांक अनुसार ९ महिनाको अवधिमा नेपालबाट कुल ६ अर्ब ५३ करोड ९६ लाख ४८ हजार रुपैयाँ बराबरको २ लाख ४५ हजार ६६१ वर्गमिटर गलैँचा निर्यात भएको छ । विश्व बजारमा नेपाली हस्तनिर्मित गलैँचाको माग बढ्दै जाँदा यसले निर्यातको शीर्ष स्थानमा आफ्नो पकड जमाएको हो ।

त्यस्तै, नेपालको अर्को प्रमुख निर्यातयोग्य वस्तु अलैँचीले पनि यो अवधिमा राम्रो बजार पाएको छ । विभागका अनुसार ९ महिनामा ९ अर्ब ४९ करोड ६१ लाख ४५ हजार रुपैयाँ बराबरको ४६ लाख ५ हजार १५० किलो अलैँची भारत लगायतका तेस्रो मुलुकमा निर्यात भएको छ । नपिँधिएको र कच्चा अवस्थामै ठूलो परिमाणमा अलैँची बाहिरिँदा यसले किसान र व्यवसायी दुवैलाई उत्साहित बनाएको देखिन्छ ।

तथ्यांकलाई केलाउँदा गलैँचा र अलैँचीको संयुक्त निर्यात मूल्य मात्रै १६ अर्ब ३ करोड ५७ लाख ९३ हजार रुपैयाँ पुगेको छ । यसले नेपालको कुल निर्यातमा यी दुई वस्तुको प्रभुत्व कति छ भन्ने स्पष्ट पार्छ । यद्यपि, निर्यातको सूचीमा सबैभन्दा माथि भटमासको तेल देखिए पनि यसमा स्वदेशी मूल्य अभिवृद्धि (भ्यालु एड) भने निकै कम रहने गरेको छ ।

भन्सारको विवरण अनुसार ९ महिनामा ७५ अर्ब ७७ करोड ४१ लाख ५१ हजार रुपैयाँ बराबरको भटमासको तेल निर्यात भएको छ । तेस्रो मुलुकबाट कच्चा तेल आयात गरी नेपालमा सामान्य प्रशोधन गरेर पुन: निर्यात गरिने भएकाले यसलाई ’विशुद्ध स्वदेशी’ उत्पादन मान्न गाह्रो भए पनि व्यापारिक कारोबारका आधारमा यो शीर्ष स्थानमा छ । यसैगरी पाम तेलको निर्यात पनि ४ अर्ब ३२ करोड ३८ लाख ३५ हजार रुपैयाँ बराबरको भएको छ ।

सूर्यमुखी तथा कुसुमको तेलले पनि निर्यातमा आफ्नो हिस्सा कायमै राखेको छ । ९ महिनाको अवधिमा ६ अर्ब २० करोड २३ लाख ६५ हजार रुपैयाँ बराबरको यस्तो तेल नेपालबाट बाहिरिएको छ । तेलजन्य वस्तुको निर्यातले व्यापार घाटा कम गर्न केही मद्दत पुर्‍याए पनि दीर्घकालीन रूपमा भने गलैँचा र कृषि उपज नै दिगो निर्यातका आधार देखिएका छन् ।

जुट र जुटजन्य सामग्रीको निर्यात पनि नेपालका लागि उत्तिकै महत्वपूर्ण सावित भएको छ । विराटनगर नाका हुँदै भारततर्फ ठूलो परिमाणमा जाने जुटले ९ महिनामा ४ अर्ब ३५ करोड ६२ लाख ९५ हजार रुपैयाँ नेपाल भित्र्याएको छ । यो अवधिमा झन्डै ६ करोड ९१ लाख वर्गमिटर जुट निर्यात भएको देखिन्छ ।

यसैगरी, औद्योगिक कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग हुने धागोको निर्यात पनि निकै उत्साहजनक छ । ८५ प्रतिशतभन्दा बढी पोलिएस्टर मिश्रित धागो ३ अर्ब १६ करोड ३१ लाख १० हजार रुपैयाँको निर्यात भएको छ भने ८५ प्रतिशतभन्दा कम पोलिएस्टर र कृत्रिम रेसा मिसिएको अन्य धागो ३ अर्ब २१ करोड २७ लाख ७९ हजार रुपैयाँ बराबरको बाहिरिएको छ । यी दुवै प्रकारका धागो जोड्दा झन्डै साढे ६ अर्बको व्यापार धागोबाट मात्रै भएको छ ।

पछिल्लो समय नेपालमा गद्दा (म्याट्रेस) र औद्योगिक प्याडिङमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थको निर्यातमा पनि वृद्धि देखिएको छ । भन्सारको भाषामा ’फेल्ट’ भनिने यस्तो गद्दाको कच्चा पदार्थ मात्रै ३ अर्ब ५७ करोड ८६ लाख २६ हजार रुपैयाँको निर्यात भएको छ । यो वस्तुले पछिल्लो समय निर्यातको टप १० सूचीमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्दै लगेको छ ।

नेपाली उत्पादनमा अर्को महत्वपूर्ण फड्को फलफूल र तरकारीको रस (जूस) ले मारेको छ । मदिरा नमिसिएको र शुद्ध फलफूलको रस ९ महिनामा ३ अर्ब ४ करोड ४५ लाख ८६ हजार रुपैयाँ बराबरको निर्यात भएको छ । डाबर नेपाल लगायतका ठूला उद्योगहरूले उत्पादन गर्ने यस्ता जूसहरू भारतीय बजारमा निकै लोकप्रिय मानिन्छन् ।

समग्रमा हेर्दा ९ महिनाको निर्यात तथ्यांकले नेपालको वैदेशिक व्यापार अझै पनि केही सीमित वस्तुहरूमा मात्रै निर्भर रहेको देखाउँछ । एकातिर अर्बौंको गलैँचा र अलैँची निर्यात हुनु सुखद पक्ष हो भने अर्कोतिर आयातित कच्चा पदार्थमा आधारित तेलजन्य वस्तुको उच्च हिस्सा हुनुले व्यापार सन्तुलनमा चुनौती थपिदिएको छ ।

स्वदेशी कृषि उपज र हस्तकलालाई थप प्रोत्साहन गर्न सके निर्यातको यो ग्राफ अझै माथि पुग्न सक्ने अर्थशास्त्रीहरूको विश्लेषण छ ।