गणित जगतको सर्वोच्च सम्मान ‘फिल्ड्स मेडल’ चिनियाँ प्राज्ञहरूको पोल्टामा, शताब्दीऔँ पुरानो रहस्यको उत्खनन

कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) ले मानव गणनालाई चुनौती दिइरहेको समयमा गणितको नोबेल मानिने प्रतिष्ठित फिल्ड्स मेडल पहिलोपटक दुई चिनियाँ प्राज्ञहरूले जितेर इतिहास रचेका छन्।

काठमाडौँ । मानव मस्तिष्कको तार्किक क्षमता र बौद्धिक मिहिनेतलाई एआईले तीव्र रूपमा चुनौती दिन थालेको समसामयिक परिदृश्यमा गणितको संसारबाट एउटा असाधारण र गौरवशाली खबर बाहिर आएको छ। गणित जगतमा नोबेल पुरस्कार सरह अत्यन्त प्रतिष्ठित र सम्मानित मानिने ‘फिल्ड्स मेडल’ यो पटक पहिलोपटक दुई चिनियाँ गणितज्ञहरूले चुम्न सफल भएका छन्।

हरेक चार वर्षमा केवल ४० वर्ष मुनिका विश्वका उत्कृष्ट गणितज्ञहरूलाई मात्र प्रदान गरिने यो सर्वोच्च पुरस्कारले यो वर्ष चीनको प्राज्ञिक क्षेत्रमा मात्र होइन, विश्वभर नै ठूलो तरङ्ग ल्याएको छ। अमेरिकामा आयोजित एक विशेष समारोहकाबीच गणितका यी प्रतिभावान हस्तीहरूलाई उक्त पुरस्कार हस्तान्तरण गरिएको हो।

यो ऐतिहासिक सफलता हात पार्नेहरूमा चिनियाँ मूलका गणितज्ञहरू होङ वाङ र यु दङ रहेका छन्। उनीहरूले यो प्रतिष्ठित सम्मान अमेरिकाका जोन पार्डन र क्यानडाका जेकब जिमरमनसँग संयुक्त रूपमा प्राप्त गरेका हुन्। पुरस्कारको राशि अन्तर्गत प्रत्येक विजेताले पन्ध्र हजार क्यानेडियन डलर अर्थात् करिब साढे दश हजार अमेरिकी डलर प्राप्त गरेका छन्।

तर यो मौद्रिक मूल्यभन्दा पनि उनीहरूले समाधान गरेका ती जटिल गणितीय समस्याहरूको वजन धेरै ठूलो छ, जसले विगत एक शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि विश्वभरका विज्ञहरूलाई समेत चकित पार्दै आएको थियो। यो खबर सार्वजनिक हुनासाथ वेइबोदेखि विभिन्न सामाजिक सञ्जालमा बधाई र गौरवका सन्देशहरूको बाढी नै आएको छ।

चिनियाँ नागरिकहरूले यसलाई सम्पूर्ण देशकै गौरवको रूपमा लिँदै हामी इतिहासको साक्षी बनेको प्रतिक्रिया दिएका छन्। दशकौँदेखि चिनियाँ गणित समुदायले सपनामा देख्ने गरेको यो उपलब्धि अन्ततः साकार भएको पहिलो जातीय चिनियाँ फिल्ड्स पदक विजेता शिङ्ग-तङ याउले खुसी व्यक्त गरेका छन्।

अमेरिका र फ्रान्सका विश्वविद्यालयहरूमा प्राध्यापन गर्ने ३५ वर्षीया होङ वाङ यो सम्मान प्राप्त गर्ने इतिहासकै तेस्रो महिला गणितज्ञ बनेकी छिन्। उनले आफ्ना सहकर्मी जोश सालसँग मिलेर सन् १९१७ मा जापानी गणितज्ञ सोइची काकेयाले खडा गरेको एक पेचिलो प्रश्नको चित्तबुझ्दो जवाफ खोजेकी छिन्।

काकेयाले सोधेका थिए कि यदि कसैले एउटा पेन्सिललाई पूरा एक फन्को घुमायो भने त्यसले ओगट्ने क्षेत्रफल कति हुन्छ। वाङ र उनका सहकर्मीले यो समस्यामाथि अध्ययन गर्दा पेन्सिललाई सामान्य समथर भुइँमा नभई थ्री-डाइमेंसनल स्पेसमा तैरिरहेको मानेर यसको हल निकाले र गत वर्ष आफ्नो अध्ययन सार्वजनिक गरे।

वाङको यो खोजले फरक-फरक क्षेत्रका थुप्रै जटिल वैज्ञानिक समस्याहरू बुझ्नका लागि नयाँ ढोका खोलेको छ। फ्रान्सका राष्ट्रपति एमानुएल माक्रोँले समेत फोन गरेर वाङलाई बधाई दिएका छन् र उनलाई फ्रान्सको अनुसन्धान उत्कृष्टताको प्रतीकका रूपमा प्रशंसा गरेका छन्।

त्यसैगरी, शिकागो विश्वविद्यालयका ३७ वर्षीय प्राध्यापक यु दङले पनि अर्को शताब्दी पुरानो रहस्यलाई पर्दाफास गर्दै यो पदक जितेका छन्। जर्मन गणितज्ञ डेभिड हिल्बर्टले सन् १९०० मा एउटा प्रश्न उठाएका थिए जुन गणितको इतिहासमा ‘हिल्बर्टको छैटौँ समस्या’ भनेर चिनिन्छ।

छुट्टाछुट्टै कणहरूको चाललाई आधार बनाएर कुनै पनि सम्पूर्ण वस्तु वा प्रणालीको व्यवहार कसरी गणना गर्न सकिन्छ भन्ने यो प्रश्नको उत्तर दङले ग्यासहरूको गति र व्यवहारलाई सूक्ष्म रूपमा अध्ययन गरेर पत्ता लगाएका हुन्। महान् गणितज्ञहरूको पाइला पछ्याउन पाउँदा र आफ्नो नाम उनीहरूको पङ्क्तिमा जोडिँदा यो जीवनकै ठूलो सम्मान भएको उनले प्रतिक्रिया दिएका छन्। वाङले भने तरङ्गहरूको गति र चाललाई व्याख्या गर्ने हार्मोनिक विश्लेषणको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण काम गरेकी छिन्।

यी दुवै विजेताहरूको प्राज्ञिक यात्रा पनि रोचक र प्रेरणादायी रहेको छ। सन् १९९१ मा दक्षिणी चीनको पर्यटकीय सहर ग्वेलिनमा जन्मिएकी वाङले प्रारम्भिक विद्यालय तहमा नै दुई कक्षा फड्काएकी थिइन्। मात्र १६ वर्षको उमेरमा सन् २००७ मा उनी चीनको प्रख्यात पेकिङ विश्वविद्यालयमा भर्ना भएकी थिइन्।

सुरुमा पृथ्वी विज्ञान विषय रोजेकी उनको रुचि एक वर्षपछि गणिततर्फ मोडियो। त्यसपछि उनी उच्च शिक्षाका लागि युरोप र अमेरिका पुगिन् जहाँ उनले फ्रान्सका प्रतिष्ठित प्राज्ञिक संस्थाहरूमा अध्ययन गर्नुका साथै अमेरिकाको म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) बाट विद्यावारिधि हासिल गरिन्। हाल उनी न्यूयोर्क विश्वविद्यालयमा प्राध्यापक र फ्रान्सको एक प्रमुख वैज्ञानिक संस्थामा स्थायी प्राध्यापकको रूपमा कार्यरत छिन्।

उनीसँगै सम्मानित भएका दङको पनि बाल्यकालदेखि नै गणितका प्रतियोगिताहरूसँग गहिरो नाता जोडिएको थियो। वाङकै वर्ष सन् २००७ मा पेकिङ विश्वविद्यालयमा भर्ना भएका दङले पछि अमेरिकाको प्रतिष्ठित प्रिन्सटन विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि पूरा गरेका हुन्।