संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाको खुला मञ्चभन्दा ट्रम्पसँगको बन्द कोठा किन रोजे सीले ?

काठमाडौँ । चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ तीन दिने अमेरिका भ्रमण सकेर शनिबार चीन फर्किसकेका छन्।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको निमन्त्रणामा सेप्टेम्बर २३ देखि २५ सम्म वासिङ्टन डीसीमा रहेका सीको भ्रमण औपचारिक रूपमा सम्पन्न भइसके पनि उनको यो यात्राले उठाएको एउटा प्रश्न भने अझै अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा चर्चामै छ, संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औँ महासभा चलिरहेका बेला सी न्युयोर्क किन गएनन्?

विश्वका झण्डै १३० भन्दा बढी देशका राष्ट्र तथा सरकार प्रमुख न्युयोर्कमा भेला भएर युद्ध, व्यापार, जलवायु परिवर्तन, विश्व अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाजस्ता विषयमा बहस गरिरहेका थिए। तर संयुक्त राष्ट्रसंघको मुख्यालयबाट करिब ३०० किलोमिटर मात्र टाढा रहेका चिनियाँ राष्ट्रपति भने त्यहाँ पुगेनन्।

बरु उनले न्युयोर्कको बहुपक्षीय मञ्चलाई छाडेर वासिङ्टन रोजे। त्यहाँ अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग आमनेसामने बसेर दुई देशबीचका सबैभन्दा संवेदनशील विषयमा प्रत्यक्ष वार्ता गरे।

सीले महासभामा सहभागिता नजनाउनुको एउटा सरल कारण उनको अमेरिका भ्रमणको समयतालिका हो। तर प्रश्न यत्तिमै सकिँदैन। किनभने चीनका लागि महासभा र वासिङ्टनमध्ये कुन मञ्च बढी रणनीतिक थियो भन्ने प्रश्न पनि यससँग जोडिएको छ।

चिनियाँ थिङ्क ट्याङ्क ‘सेन्टर फर चाइना एन्ड ग्लोबलाइजेसन’का अनुसार चिनियाँ राष्ट्रपतिले संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा अनिवार्य रूपमा उपस्थित हुनुपर्ने कुनै बाध्यकारी परम्परा छैन। यसपटक सीको अनुपस्थितिमा पनि चीनको प्रतिनिधित्व कमजोर भएन। चिनियाँ उपराष्ट्रपति हान झेनले महासभालाई सम्बोधन गर्दै विश्वव्यापी विकास, संरक्षणवाद र बहुपक्षीय सहकार्यका विषयमा चीनको धारणा प्रस्तुत गरे।

अर्थात् चीनले महासभालाई पूरै खाली भने छाडेको थिएन। तर उसले आफ्नो सर्वोच्च राजनीतिक नेतृत्वलाई भने न्युयोर्कको मञ्चमा होइन, वासिङ्टनको वार्ता टेबलमा राख्यो।

संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा सीले विश्वका दर्जनौँ नेतासँग भेट्न सक्थे। त्यहाँ विश्वका प्रमुख संकट, युद्ध, व्यापार र विकासका मुद्दामा बहस भइरहेका थिए। तर त्यस्तो बहुपक्षीय मञ्चमा हुने छलफलको प्रभाव तत्काल चीन-अमेरिका सम्बन्धको समीकरण बदल्ने स्तरको हुँदैन।

वासिङ्टनमा भने परिस्थिति बिल्कुल फरक थियो, ट्रम्पसँगको एउटा भेटले विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रबीचको व्यापार, प्रविधि, आपूर्ति शृङ्खला र सुरक्षा सम्बन्धलाई प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले चीनका लागि महासभाको मञ्चमा एउटा भाषण गर्नुभन्दा अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग प्रत्यक्ष वार्ता गर्नु तत्कालका लागि बढी परिणाममुखी देखिएको हो।

व्यापारदेखि एआई र ताइवानसम्म, वासिङ्टन किन बन्यो निर्णायक?

सीको वासिङ्टन यात्राको सबैभन्दा ठूलो पृष्ठभूमि चीन-अमेरिका व्यापार सम्बन्ध थियो। विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रबीच लामो समयदेखि चलिरहेको शुल्क र व्यापार तनावले विश्व आपूर्ति शृङ्खलादेखि लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म असर पार्दै आएको छ। पछिल्लो समय तनाव कम गर्ने प्रयास भए पनि दुई देशबीचको व्यापारिक सम्बन्ध अझै पूर्ण रूपमा स्थिर भइसकेको छैन।

यही कारण ट्रम्प र सीबीचको प्रत्यक्ष भेटलाई व्यापार तनावलाई थप चर्किन नदिने र दुई देशबीचको आर्थिक सम्बन्धलाई व्यवस्थापन गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। सीका लागि वासिङ्टनमा ट्रम्पसँग कुनै ठोस समझदारी निकाल्न सक्नुको प्रभाव महासभामा गरिएको एउटा भाषणभन्दा निकै ठूलो हुनसक्थ्यो।

तर ट्रम्प-सी वार्ताको टेबलमा व्यापार मात्रै थिएन। कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआई अहिले चीन र अमेरिकाबीचको नयाँ रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा पुगेको छ। सेमिकन्डक्टर, उन्नत प्रविधि र एआईमा कसले अग्रता लिने भन्ने प्रश्न अब आर्थिक प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित छैन, राष्ट्रिय सुरक्षा र भविष्यको विश्व शक्ति सन्तुलनसँग समेत जोडिएको छ।

सीएनएनले पनि ट्रम्प–सी वार्ताका प्रमुख विषयमा व्यापार, एआई र राष्ट्रिय सुरक्षालाई औँल्याएको थियो।

त्यसैगरी ताइवान अर्को संवेदनशील मुद्दा हो। चीनले ताइवानलाई आफ्नो अभिन्न भूभाग मान्दै आएको छ भने अमेरिका ताइवानको प्रमुख सुरक्षा साझेदार हो। त्यसैले दुई नेताबीचको प्रत्यक्ष वार्तामा ताइवानको प्रश्नलाई अलग राख्न कठिन छ। इरान र मध्यपूर्वको बदलिँदो अवस्थाले पनि दुई शक्तिबीचको छलफललाई थप भूराजनीतिक आयाम दिएको थियो।

यसरी हेर्दा सीको वासिङ्टन यात्रा केवल दुई राष्ट्रपतिबीचको शिष्टाचार भेट थिएन। व्यापारदेखि एआई, ताइवानदेखि मध्यपूर्वसम्म फैलिएको शक्ति प्रतिस्पर्धालाई नियन्त्रणमा राख्ने प्रयास पनि थियो। त्यसैले सीका लागि यसपटक न्युयोर्कको महासभाभन्दा वासिङ्टनको वार्ता टेबल बढी निर्णायक बन्न पुग्यो।

महासभाभन्दा शक्ति राष्ट्रको प्रत्यक्ष वार्ता किन महत्त्वपूर्ण देखियो?

सीको अनुपस्थितिलाई लिएर अर्को कोणबाट पनि विश्लेषण भइरहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभा बहुपक्षीय कूटनीतिको सबैभन्दा ठूलो मञ्च भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वका ठूला शक्ति राष्ट्रबीचका धेरै महत्वपूर्ण निर्णय त्यही मञ्चभन्दा बाहिर हुने गरेका छन्।

युक्रेन युद्ध, गाजा संकट, अमेरिका–चीन व्यापार तनाव, ताइवानको प्रश्नदेखि एआई र प्रविधिको प्रतिस्पर्धासम्म हेर्दा राष्ट्रसंघले सबै विषयमा निर्णायक भूमिका खेल्न सकेको छैन। सुरक्षा परिषद्मा शक्तिशाली राष्ट्रबीचको मतभेद र महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दामा सहमति जुटाउन देखिएको कठिनाइले पनि यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाउँदै आएको छ।

द न्युयोर्क टाइम्सले सीको अनुपस्थितिलाई कमजोर बन्दै गएको संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभा र वासिङ्टनमा भइरहेको दुई महाशक्तिबीचको प्रत्यक्ष वार्ताबीचको विरोधाभासका रूपमा चित्रित गरेको छ। विश्वका शीर्ष नेता न्युयोर्कमा महासभामा भेला भइरहँदा सी भने त्यही समय ट्रम्पसँग वासिङ्टनमा थिए।

यसको अर्को पाटो पनि छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको खुला मञ्चमा चीनले मानवअधिकार, ताइवान, दक्षिण चीन सागर, व्यापार तथा अन्य भूराजनीतिक मुद्दामा विभिन्न देशका प्रश्न र आलोचनाको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। वासिङ्टनमा भने समीकरण फरक हुन्छ। त्यहाँ सी र ट्रम्प आमनेसामने हुन्छन् र वार्ताका एजेन्डा दुई पक्षबीच केन्द्रित रहन्छन्।

त्यसैले सार्वजनिक बहसको ठूलो मञ्चमा आफ्नो धारणा राख्नुभन्दा प्रत्यक्ष शक्ति-सन्तुलनको वार्ता गर्नु चीनका लागि बढी रणनीतिक रूपमा उपयोगी हुनसक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

तर यसलाई चीनले संयुक्त राष्ट्रसंघलाई जानाजानी पन्छाएको प्रमाणका रूपमा भने बुझ्न मिल्दैन। बेइजिङले सीको अनुपस्थितिलाई राष्ट्रसंघप्रतिको अस्वीकारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छैन। चीनले उपराष्ट्रपति हान झेनमार्फत महासभामा आफ्नो प्रतिनिधित्व कायम राखेकै थियो।

बरु यसबाट चीनले बहुपक्षीय संस्था र शक्ति राष्ट्रसँगको प्रत्यक्ष संवादलाई समानान्तर रूपमा प्रयोग गरिरहेको देखिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघ एउटा महत्वपूर्ण कूटनीतिक मञ्च हो भने अमेरिका-चीन संवाद विश्व शक्ति सन्तुलनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने अर्को तह हो। यसपटक सीको समय दोस्रो तहका लागि छुट्याइयो।

सीको अनुपस्थितिले संयुक्त राष्ट्रसंघको भूमिकामाथि के प्रश्न उठायो?

सीको रोजाइले चीन-अमेरिका सम्बन्धको महत्त्व मात्र देखाएन, संयुक्त राष्ट्रसंघको भूमिकामाथि पनि पुरानो तर अझै गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

विश्वका १३० भन्दा बढी देशका नेता न्युयोर्कमा भेला भएर युद्ध, व्यापार, जलवायु परिवर्तन, विकास र विश्व सुरक्षाबारे आफ्ना धारणा राखिरहेका बेला चीनका राष्ट्रपति भने त्यहाँबाट करिब ३०० किलोमिटर टाढा वासिङ्टनमा अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग वार्ता गरिरहेका थिए।

यही विरोधाभासले अहिलेको विश्व कूटनीतिको बदलिँदो चरित्र देखाउँछ। संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले विश्वका सबै राष्ट्रलाई एउटै मञ्चमा ल्याउँछ। तर विश्व अर्थतन्त्र, प्रविधि, सुरक्षा र शक्ति सन्तुलनमा तत्काल प्रभाव पार्ने कतिपय निर्णय भने केही शक्तिशाली राष्ट्रबीचको प्रत्यक्ष वार्ताबाट प्रभावित हुने अवस्था देखिन्छ।

सी र ट्रम्पको सम्बन्ध आफैँमा यसको एउटा उदाहरण हो। दुवै नेता एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने महाशक्तिका प्रतिनिधि हुन्। ट्रम्पले सीलाई उच्चस्तरीय स्वागत गरे पनि त्यसका पछाडि व्यापार, एआई, सुरक्षा र ताइवानजस्ता गम्भीर मतभेद यथावत् छन्। त्यसैले यो भेटलाई दुई नेताबीचको वास्तविक मित्रताको प्रमाणभन्दा पनि प्रतिस्पर्धालाई नियन्त्रणमा राख्ने रणनीतिक सम्बन्धका रूपमा बुझ्ने आधार देखिन्छ।

चीनका लागि पनि यही दोहोरो कूटनीति महत्वपूर्ण देखिन्छ। एकातिर उसले संयुक्त राष्ट्रसंघ र बहुपक्षीय संस्थाहरूलाई समर्थन गर्दै त्यही मञ्चबाट आफ्नो विश्वदृष्टि प्रस्तुत गरिरहेको छ। अर्कोतिर, विश्व शक्तिका रूपमा आफ्नो स्थान स्थापित गर्न अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्तालाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिइरहेको छ।

यसपटक चीनको सर्वोच्च राजनीतिक नेतृत्व न्युयोर्कको महासभामा नभएर वासिङ्टनमा देखिनु त्यसैको संकेत हो। चीनले संयुक्त राष्ट्रसंघलाई अस्वीकार गरेको होइन, तर तत्कालका लागि अमेरिकी राष्ट्रपतिसँगको वार्तालाई आफ्नो उच्च प्राथमिकतामा राखेको देखिन्छ।

अन्ततः प्रश्न सी किन न्युयोर्क गएनन् भन्नेमा मात्र सीमित रहँदैन। प्रश्न यो पनि हो—जब विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रका नेताबीचको एउटा वार्ताले व्यापार, प्रविधि, सुरक्षा र विश्व अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्न सक्छ, तब एउटै हलमा भेला भएका १३० भन्दा बढी देशका नेताका सयौँ भाषणको प्रभाव कति रहन्छ?

सीको यो कदम कुनै स्थायी कूटनीतिक सिद्धान्तको अन्तिम घोषणा भने होइन। तर यसले एउटा टड्कारो यथार्थलाई छर्लङ्ग पारिदिएको छ- विश्वका सबै राष्ट्र एउटै मञ्चमा भेला भएर भाषण गर्ने संयुक्त राष्ट्रसंघीय बहुपक्षीयताभन्दा, विश्वको दिशा तय गर्ने वास्तविक निर्णयहरू अझै पनि केही शक्तिशाली राष्ट्रका बन्द कोठाभित्रै भइरहेका छन्।