मोबाइल बैंकिङ प्रयोगकर्ता ३ करोड नाघे, साइबर सुरक्षा र वित्तीय साक्षरता प्रमुख चुनौती

काठमाडौँ। नेपालमा पछिल्लो समय प्रविधिप्रतिको आकर्षण र वित्तीय पहुँचले नयाँ रेकर्ड कायम गरेको छ। परम्परागत रूपमा बैंकको लामो लाइनमा बस्नुपर्ने र कागजी प्रक्रियामा अल्झिनुपर्ने बाध्यतालाई चिर्दै नेपाली समाजमा डिजिटल बैंकिङप्रतिको क्रेज दिनप्रतिदिन बढ्न थालेको हो।

पछिल्लो समय देशैभर मोबाइल बैंकिङ प्रयोग गर्नेहरूको कुल संख्या ३ करोड ४ लाखभन्दा माथि पुगिसकेको छ भने बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा दर्ता भएका कुल निक्षेप खाताहरूको संख्या ६ करोड ४० लाखभन्दा बढी छ। आम नागरिक अब बैंकिङ कारोबारका लागि भौतिक रूपमा बैंक पुग्नुपर्ने अवस्थाबाट माथि उठेर डिजिटल माध्यमहरूप्रति आकर्षित हुँदै गरेको तथ्यांकले देखाएको छ।

वित्तीय कारोबारलाई थप सहज र गतिशील बनाउने क्रममा प्लास्टिक मनी अर्थात् डेबिट कार्ड प्रयोगकर्ताको संख्या पनि १ करोड ३७ लाखभन्दा बढी पुगेको छ। यसका साथै, देशका ७७ वटै जिल्लामा नगद झिक्ने वा विभिन्न वित्तीय सेवा लिन सहज होस् भनेर स्थापित एटीएम बुथहरूको संख्या ५ हजार ९० भन्दा बढी पुगेको छ। यी पूर्वाधारहरूको विस्तारले नेपालको अर्थतन्त्रलाई नगदरहित (क्यासलेस) समाजतर्फ अगाडि बढाइरहेको छ, जसले गर्दा सहरदेखि दूरदराजका गाउँबस्तीसम्मका मानिसहरूले बैंकिङ सेवा आफ्नै हातको मुट्ठीमा महसुस गर्न पाएका छन्।

मोबाइल बैंकिङ र विभिन्न डिजिटल प्लेटफर्महरूको विस्तारले सर्वसाधारणको दैनिकीलाई अभूतपूर्व रूपमा सहज बनाइदिएको छ। अब घर वा कार्यालयमै बसेर एक अकाउन्टबाट अर्कोमा रकम स्थानान्तरण गर्नु, बिजुली, खानेपानी तथा इन्टरनेटको बिल भुक्तानी गर्नु, मोबाइल रिचार्ज गर्नु वा विभिन्न वस्तु तथा सेवाहरूको अनलाइन मूल्य तिर्नु केही सेकेन्डको काम बनेको छ।

बैंक धाउनुपर्ने झन्झट र अनावश्यक समयको बर्बादी हटेसँगै यसले लाखौँ नागरिकको यातायात खर्च र अमूल्य समय जोगाइदिएको छ। बैंकको शाखामा प्रत्यक्ष उपस्थित नभईकन चौबीसै घण्टा वित्तीय सेवा लिन सकिने यो सुविधाले भविष्यमा देशको समग्र आन्तरिक व्यापार र डिजिटल अर्थतन्त्रलाई अझ उचाइमा पुर्याउने बलियो आधार तयार पर्दै गएको छ।

साइबर सुरक्षा र वित्तीय साक्षरता प्रमुख चुनौती

डिजिटल बैंकिङको यो उकालो यात्रा र सुविधाहरूसँगै केही गम्भीर चुनौतीहरू पनि सँगै उभिएका छन्। प्रविधिको अत्यधिक प्रयोगसँगै साइबर सुरक्षामा जोखिम, अनलाइन ठगी (साइबर फ्रड), प्रयोगकर्ताका व्यक्तिगत तथा गोप्य विवरणहरूको सुरक्षा र आम नागरिकमा डिजिटल वित्तीय साक्षरताको कमीजस्ता विषयहरू अहिले प्राथमिकताका साथ उठ्न थालेका छन्।

डिजिटल माध्यमबाट हुने ठगीका घटनाहरू रोक्न र सुरक्षित कारोबार सुनिश्चित गर्न अब केवल बैंक तथा वित्तीय संस्था मात्रै चनाखो भएर पुग्दैन, सेवाग्राही स्वयम् पनि पासवर्ड सुरक्षा र गोपनीयताप्रतिको सचेतनाका मामिलामा उत्तिकै जिम्मेवार बन्नुपर्ने देखिन्छ।