व्यापारदेखि ठेक्कापट्टासम्म किन आवश्यक छ बैंक ग्यारेन्टी ? कुन ग्यारेन्टी कहाँ प्रयोग हुन्छ?

काठमाडौँ। व्यापार, पूर्वाधार विकास तथा व्यावसायिक लेनदेनमा ‘विश्वास’ सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो। तर, करोडौँ अर्बौँको ठेक्कापट्टा वा व्यापारिक सम्झौतामा केवल मौखिक विश्वासका भरमा काम गर्न सकिँदैन। यस्तै वित्तीय र व्यावसायिक जोखिम न्यूनीकरण गर्न प्रयोग गरिने भरपर्दो माध्यम हो-‘बैंक ग्यारेन्टी’।

कुनै पनि व्यवसायी वा ठेकेदारले सम्झौता अनुसार कामकाठमाडौँ। व्यापार, पूर्वाधार विकास तथा व्यावसायिक लेनदेनमा ‘विश्वास’ सबैभन्दा ठूलो पुँजी हो। तर, करोडौँ अर्बौँको ठेक्कापट्टा वा व्यापारिक सम्झौतामा केवल मौखिक विश्वासका भरमा काम गर्न सकिँदैन। यस्तै वित्तीय र व्यावसायिक जोखिम न्यूनीकरण गर्न प्रयोग गरिने भरपर्दो माध्यम हो-‘बैंक ग्यारेन्टी’।

कुनै पनि व्यवसायी वा ठेकेदारले सम्झौता अनुसार काम नगरेमा वा वित्तीय दायित्व पूरा नगरेमा त्यसको क्षतिपूर्ति बैंकले व्यहोर्ने गरी दिइने लिखित प्रतिबद्धता नै बैंक ग्यारेन्टी हो। नेपाली बैंकिङ प्रणालीमा बैंक ग्यारेन्टी जारी गर्दा बैंकहरूले ग्राहकको वित्तीय हैसियत, विगतको अनुभव, धरौटी वा धितोको मूल्याङ्कन गर्ने गर्दछन्। सामान्यतया बैंकहरूले ग्यारेन्टी जारी गर्नुअघि निश्चित प्रतिशत नगद धरौटी (मार्जिन) वा घरजग्गा जस्ता अचल सम्पत्ति धितोका रूपमा राख्ने गर्दछन्।

यदि ठेकेदार वा व्यापारीले सम्झौता बमोजिम काम पूरा गर्न नसकेमा वा शर्त उल्लङ्घन गरेमा, सम्बन्धित आयोजना वा काम दिने पक्षले बैंक समक्ष ग्यारेन्टी बापतको रकम दाबी (इन्क्यासमेन्ट) गर्न सक्छन्। दाबी परेको अवस्थामा बैंकले बिना कुनै ढिलाइ तोकिएको रकम भुक्तानी दिनुपर्ने कानुनी र नैतिक दायित्व रहन्छ।

व्यापार र ठेक्कापट्टामा मुख्यतया जोखिम न्यूनीकरणका लागि बैंक ग्यारेन्टीको प्रयोग गरिन्छ। यसले काम दिने पक्षलाई ठेकेदारले काम बिचैमा छाड्ने वा सम्झौता उल्लङ्घन गर्ने जोखिमबाट पूर्ण सुरक्षा प्रदान गर्दछ। यसका साथै, व्यवसायीले ठूलो रकम नगद धरौटीका रूपमा रोक्का गरेर राख्नु नपर्ने भएकाले नगद प्रवाहमा सहजता ल्याउँछ।

थोरै कमिसन तिरेर बैंक ग्यारेन्टी बनाउन सकिने भएकाले सो नगद अन्य काममा प्रयोग गर्न पाइन्छ। बैंकले कसैको नाममा ग्यारेन्टी जारी गर्नुको अर्थ उक्त कम्पनीको वित्तीय अवस्था र क्षमता राम्रो छ भन्ने प्रामाणिक आधार भएकाले यसले बजारमा साख वृद्धि गर्न र वैदेशिक व्यापार सहज बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

कुन ग्यारेन्टी कहाँ प्रयोग हुन्छ?

व्यवसायका फरक-फरक प्रकृति र आवश्यकता अनुसार बैंकिङ प्रणालीमा विभिन्न प्रकारका बैंक ग्यारेन्टीहरू प्रयोगमा ल्याइन्छन्:

बिड बोण्ड (बोलपत्र जमानत): सरकारी वा निजी क्षेत्रका टेन्डर आह्वान गर्दा सहभागी कम्पनीले पछि गएर मूल्य बढाउने, सम्झौता गर्न नआउने वा बिचैमा भाग्ने जोखिम रोक्न यो ग्यारेन्टी प्रयोग गरिन्छ, जसको अवधि सामान्यतया नब्बे देखि एक सय बीस दिनको हुन्छ।

पर्फर्मेन्स बोण्ड (कार्यसम्पादन जमानत): टेन्डर स्वीकृत भई कामको सम्झौता गर्ने चरणमा ठेकेदारले सम्झौता अनुसार तोकिएको समय र गुणस्तरमा काम सम्पन्न गर्छ भन्ने सुनिश्चित गर्न यो ग्यारेन्टी प्रयोग गरिन्छ। काम नगरेमा बैंकबाट कुल ठेक्काको पाँच देखि दश प्रतिशत रकम क्षतिपूर्तिबापत जफत गरिन्छ।

एडभान्स पेमेन्ट ग्यारेन्टी (अग्रिम भुक्तानी जमानत): ठेक्का वा आपूर्ति सम्झौतापछि काम सुरु गर्नका लागि लिइने अग्रिम रकमको सुरक्षाका लागि यो ग्यारेन्टी जारी गरिन्छ। यदि ठेकेदारले अग्रिम रकमको दुरुपयोग गरेमा सो रकम बैंकबाट सोझै फिर्ता लिन सकिन्छ।

काउन्टर ग्यारेन्टी (प्रति-जमानत): अन्तर्राष्ट्रिय ठेक्कापट्टा वा वैदेशिक व्यापारमा भने काउन्टर ग्यारेन्टी विदेशी बैंकको जमानतका आधारमा स्वदेशी बैंकले स्थानीय आयोजना वा सम्बन्धित पक्षलाई जारी गर्ने ग्यारेन्टीलाई काउन्टर ग्यारेन्टी भनिन्छ।

फाइनान्सियल ग्यारेन्टी (वित्तीय जमानत): मूल ऋणी वा व्यापारीले तोकिएको समयमा रकम नतिरेमा बैंक आफैँले सो भुक्तानी व्यहोर्ने गरी प्रत्यक्ष वित्तीय दायित्वका लागि यो ग्यारेन्टी प्रयोग गरिन्छ।

डेफर्ड पेमेन्ट ग्यारेन्टी (स्थगित भुक्तानी जमानत): ठूला मेसिनरी, गाडी वा उपकरणहरू किस्ताबन्दीमा खरिद गर्दा विक्रेतालाई तोकिएको मितिमा किस्ताको भुक्तानी पाइने सुनिश्चितता दिन यो ग्यारेन्टी प्रयोग गरिन्छ।

बैंक ग्यारेन्टीले व्यावसायिक जोखिम न्यूनीकरण गर्दै बजारमा वित्तीय साख र विश्वास सिर्जना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यसले पूर्वाधार विकास, सार्वजनिक खरिद र वैदेशिक व्यापारलाई सुरक्षित एवम् पारदर्शी बनाई समग्र अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन मद्दत पुर्‍याएको छ।