अत्यधिक मासु सेवनले निम्त्याउन सक्छ गम्भीर स्वास्थ्य समस्या, यसरी बनाउनुस् दशैँलाई निरोगी र उल्लासमय!

चाडपर्वको उल्लास र आपसी स्नेह साट्ने महान् चाड दशैंमा मासुको अत्यधिक र असंयमित सेवनले उच्च रक्तचाप, कोलेस्ट्रोलदेखि क्यान्सरसम्मका जोखिम निम्त्याउन सक्छ।

काठमाडाैँ । नेपाली समाजमा दशैंलाई केवल एक धार्मिक र सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मात्रै सीमित गरिएको छैन; यो त पुस्तौँदेखि चल्दै आएको सामाजिक सम्बन्धको सुदृढीकरण गर्ने एउटा अनुपम र महत्वपूर्ण अवसर पनि हो।

घरका कौसीमा खेलेको जमरा, बडाबडाइबाट थाप्ने टीका र आशीर्वादले परिवारका सदस्य, टाढा–टाढा छरिएर रहेका आफन्त, इष्टमित्र तथा बाल्यकालका साथीभाइहरूलाई एकै आँगनमा जम्मा गराउँछ।

यो जमघटले आपसी स्नेह, आत्मीयता र सद्भावको आदान–प्रदान गराउँछ, जसले नेपाली जनजीवनलाई भावनात्मक रूपले एकसूत्रमा बाँधिराख्छ।

चाडपर्व र मासुका परिकार

दशैंको उल्लासपूर्ण वातावरणमा सबैको साझा आकर्षण बन्छ- सामूहिक भोजनको आनन्द। यस पर्वमा विशेषगरी खसीबाेका, राँगा, च्यांग्रा, भेडा, कुखुरा, हाँस लगायतको मासु विभिन्न मसला र विधिहरू मिसाएर विशेष महत्वका साथ तयार गरिन्छ।

पाहुनाको स्वागतदेखि पारिवारिक भोजसम्म मासु बिनाको परिकार अधुरो जस्तै मानिन्छ। तर, विडम्बना के छ भने, यस्ता चाडपर्वको उमंगमा डुब्दा मासुको अत्यधिक र अनिर्धारित सेवनले हाम्रो शरीरको आन्तरिक स्वास्थ्यमा कस्तो नकारात्मक असर पार्दैछ भन्ने गम्भीर पाटोमा हामी धेरैले ध्यान दिएको पाइँदैन।

मासु आफैँमा शरीरका लागि आवश्यक पर्ने प्रोटिनको एक प्रमुख स्रोत हो। यसले मांसपेशीको निर्माण र ऊर्जा प्रदान गर्न मद्दत गर्छ। तर, जब यसको सेवन अत्यधिक मात्रामा हुन थाल्छ, तब यसले शरीरमा पार्ने प्रभावहरू गम्भीर रूप लिन सक्छन्।

दशैंमा परम्परागत रूपमा पकाइने मासुका परिकारहरूमा स्याचुरेटेड फ्याट (संतृप्त बोसो) को मात्रा अत्यधिक हुन्छ। यस्तो उच्च स्याचुरेटेड फ्याट र सोडियम (नुन) युक्त खाना लगातार सेवन गर्दा रक्तनलीहरूमा दबाब बढ्न गई उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन) को समस्या विकराल बन्न पुग्छ।

हाम्रो भान्सामा परिकार तयार पार्दा प्रयोग हुने तेल र नुनको अधिक मात्राले रक्तचापलाई नियन्त्रणभन्दा बाहिर पुर्याउँछ, जसले दीर्घकालीन हृदयसम्बन्धी जटिल रोगहरूको खतरालाई ह्वात्तै बढाउँछ। यो मात्रै होइन, दशैंको यो रमाइलो अवधिमा लगातार धेरै मासु खाने बानीले रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा अनियन्त्रित रूपले बढाएर ‘हाइपरलिपिडिमिया’ को खतरनाक अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ।

स्वास्थ्यमा पर्ने सुषुप्त जोखिम

हाइपरलिपिडिमिया, जसलाई नेपाली जनबोलीमा ‘रगतमा बढी चिल्लो जम्ने समस्या’ भनेर बुझिन्छ, भविष्यमा हृदयघात (हार्ट अट्याक) को सम्भावना बढाउने प्रमुख कारकहरूमध्ये एक हो। यसका अतिरिक्त, मासुजन्य परिकारहरूमा फाइबर (रेशादार तत्व) को मात्रा शून्यप्रायः हुन्छ।

आहारमा फाइबरको अभाव र पानीको कम सेवनले पाचन प्रणालीले आफ्नो गतिमा काम गर्न सक्दैन, परिणामस्वरुप कडा कब्जियतको समस्या देखिन थाल्छ। यदि मासु सेवन गर्दा सँगसँगै सलाद, सागसब्जी र फाइबरयुक्त खाना पनि पर्याप्त मात्रामा मिसाइने हो भने यो समस्याबाट सजिलै बचिन सकिन्छ, तर चाडपर्वको चटारो र स्वादको तलतलमा प्रायः मानिसहरू यसतर्फ पूर्णतया उदासीन हुन्छन्।

अत्यधिक मासु सेवनसँगै यसलाई पकाउने क्रममा अत्यधिक मात्रामा तेल, घ्यू र मसलाको प्रयोग गरिनु अर्को ठूलो चुनौती हो। दशैंमा परम्परागत स्वाद निकाल्न प्रयोग गरिने मरिच, खुर्सानी, लसुन, प्याज, अदुवा र विभिन्न गरम मसलाहरूले जिब्रोलाई तृप्ति दिए पनि यिनको अतिरेक प्रयोगले पेटमा अत्यधिक अम्लीयता (एसिडिटी) बढाउँछ।

अम्लीयता बढ्दा पाचन प्रक्रियामा गम्भीर अवरोध आउनुका साथै अनुहार तथा छालामा विभिन्न प्रकारका एलर्जी र खटिराहरू देखापर्न सक्छन्।

यसका साथै, विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले समेत विभिन्न वैज्ञानिक अनुसन्धानमार्फत अत्यधिक रातो मासु र हर्मोन तथा केमिकल प्रयोग गरिएका प्रशोधित मासुको नियमित तथा अत्यधिक सेवनले आन्द्रा र पेटको क्यान्सरको जोखिम उच्च बनाउने चेतावनी दिइसकेको छ। शरीरभित्र अत्यधिक मासु पच्ने क्रममा उत्पन्न हुने फ्री रेडिकल्सले कोषिकालाई क्षति पुर्याएर क्यान्सरजस्ता प्राणघातक रोग निम्त्याउन सक्ने खतरा रहन्छ।

स्वाद र स्वास्थ्यको सन्तुलन कसरी गर्ने?

स्वस्थ र निरोगी रहनका लागि दशैंको समयमा मासु सेवन गर्दा कडा अनुशासन र सन्तुलन राख्नु अपरिहार्य छ। यद्यपि, यो सचेतना केवल दशैं वा तिहार जस्ता सीमित पर्वहरूमा मात्रै होइन, हाम्रा दैनिक जीवनका हरेक दिनमा लागू हुनुपर्छ। मसलाको सन्तुलित र कम प्रयोग, नुनको मात्रामा कटौती र मासु पकाउने स्वस्थ विधिहरूको अवलम्बनले यसलाई धेरै हदसम्म सुरक्षित बनाउन सक्छ।

उदाहरणका लागि, अत्यधिक तेल र बोसोमा फुराएर वा डिप–फ्राइ गरेर मासु पकाउनुको सट्टा स्टीम (वाफमा पकाउने), ग्रिल गर्ने वा ओभनमा बेक गर्ने विधि अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ। यसबाट मासुको मौलिक स्वाद पनि कायम रहन्छ र स्वास्थ्यमा पर्ने नकारात्मक प्रभावहरू स्वतः न्यून हुन्छन्।

यसबाहेक, मासु खाने परिमाण (पोरसन कन्ट्रोल) मा पनि कडाइका साथ नियन्त्रण गर्न आवश्यक छ। एकैपटक थुपारेर धेरै मासु खानुको साटो थोरै र सानो परिमाणमा खाने बानी बसाल्दा पाचन प्रक्रिया सहज बन्छ र शरीरलाई दीर्घकालीन रूपमा लाभ पुग्छ।

दशैंलगायतका पर्व विशेष वा सामान्य दिनहरूमा पनि मासु सेवन गर्दा सधैँ सन्तुलनमा ध्यान दिनुहोस्। अत्यधिक मासु खाँदा उच्च रक्तचाप, कोलेस्ट्रोल र कब्जियतजस्ता कष्टदायक पाचन समस्याहरूको जोखिम जतिबेला पनि निम्तिन सक्छ।

त्यसैले, प्लेटमा मासुको मात्रा घटाउनुहोस्, अनि तेल, मसला र नुनको प्रयोगलाई सीमित पार्नुहोस्। यसका साथै हरिया सागसब्जी, सलाद र ताजा फलफूलजस्ता फाइबरयुक्त आहारलाई प्राथमिकता दिँदा पाचन क्रिया चुस्त रहन्छ र समग्र स्वास्थ्य सन्तुलित बन्छ।

परम्पराको परिवर्तनशील स्वरूप

दशैंमा मासुको उपभोगलाई नेपाली समाजको गहिरो धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। दशैं मूलतः शक्तिस्वरूपा नवदुर्गा भवानीको पूजा–अर्चना गर्ने, असत्यमाथि सत्यको र अन्यायमाथि न्यायको विजय भएको खुसीयालीमा मनाइने महान् पर्व हो। यस पर्वको सप्तमी, अष्टमी र महानवमीका दिन देवीलाई विभिन्न विधिपूर्वक पशु बलि दिने पुरानो सांस्कृतिक प्रचलन रहिआएको छ।

यो परम्परा अन्तर्गत खसी, बोका, राँगो र कुखुरा जस्ता जीवहरूको बलि चढाउने चलन वैदिक कालदेखि नै चल्दै आएको पाइन्छ। बलि दिएपश्चात त्यसको मासुलाई प्रसादको रूपमा ग्रहण गर्ने र परिवार तथा इष्टमित्रहरूसँग बाँडेर खाने चलनलाई नेपाली समाजमा पवित्रता र धार्मिक आस्थाको प्रतिक मानिन्छ।

पुर्खाको पालामा जब यसलाई धार्मिक अनुष्ठान र सामूहिक भोजसँग जोडिएको थियो, तब यो समाजमा आत्मीयता साटासाट गर्ने र शक्ति प्राप्तिको माध्यम थिएन; बरु यो सामाजिक एकताको कडी थियो।

तर, समयको गतिसँगै समाज आधुनिक बन्दै गएको छ। आजको वैज्ञानिक युगमा परम्परागत मासु सेवन र बलिप्रथाप्रतिको दृष्टिकोणमा पनि बिस्तारै परिवर्तन आउँदैछ। मानिसहरू अब धार्मिक आस्थालाई निरन्तरता दिँदै गर्दा आफ्नै शरीर र स्वास्थ्यको दीर्घायुप्रतिको जिम्मेवारीलाई समेत गम्भीरतापूर्वक बुझ्न थालेका छन्।

दशैं भनेको हामी सबै नेपालीहरूको सामूहिक उमंग, खुसी र उल्लासको चाड हो। तर, यस्ता महान् चाडपर्वमा आफ्नो अमूल्य स्वास्थ्यप्रति सचेत रहनु आजको पहिलो आवश्यकता हो। मासुको उपभोगमा संयमता र सन्तुलन कायम गर्दै, फाइबरयुक्त आहार र कम तेल–मसलायुक्त परिकार अपनाएर हामीले दशैंको यो उल्लासमय समयलाई साँच्चै नै निरोगी र स्वास्थ्यप्रद बनाउनुपर्छ।

चाडपर्व भनेको हर्ष र उल्लासको अनुपम बहार हो, तर यो उमंगले हाम्रो जीवन र स्वास्थ्यमा कुनै पनि किसिमको नकारात्मक छाया नपारोस् भन्ने कुरामा हरप्रहर सचेत हुनु नै बुद्धिमानी हो।