दशैँमा दिइने दक्षिणाको पौराणिक पृष्ठभूमि के हाे ?

दशैंको मुख्य आकर्षण मानिने दक्षिणा केवल पैसा वा भेटी मात्र होइन, यो सदियौं पुरानो गुरुकुल शिक्षा, धार्मिक आस्था र सामाजिक सम्मानको सङ्गम हो। आजको आधुनिक युगमा यसलाई बालबालिकाको वित्तीय साक्षरता र भविष्य निर्माणको बलियो माध्यम बनाउन सकिन्छ।

काठमाडाैँ । हरेक वर्षको यही समयमा नेपालीहरूको घर–घरमा हर्षोल्लास र उत्सवको भव्य रौनक छाउँछ। घरका मुख्य ढोकामा टाँगिएका रंगीन झण्डा, आँगनमा मुस्कुराउँदै गरेको हरियो जमरा र परिवारका सबै सदस्यहरू भेला भएर तयार पारिएका मीठा परिकारहरूको सुगन्ध ।

यी सम्पूर्ण दृश्यहरूले नेपालीहरूको महान् पर्व दशैंको अनुपम माहोललाई जीवन्त बनाउँछन्।

तर, दशैँको रमाइलो केवल मीठा परिकार, नयाँ कपडा र टीका-जमरा थाप्ने प्रक्रियामा मात्र सीमित छैन। यस पर्वको एउटा अति महत्वपूर्ण, अनिवार्य र गहिरो अर्थ बोकेको आयाम भनेको मान्यजनबाट प्राप्त हुने आशिर्वाद सहितकाे ‘दक्षिणा’ पनि हो।

दशैंको दिन मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा ग्रहण गरेसँगै जब दक्षिणा प्रदान गरिन्छ, तब स–साना बालबालिकादेखि लिएर वृद्धवृद्धासम्मको अनुहारमा खुसी, कौतूहल र आश्चर्यको अनौठो मिश्रण देखिन्छ।

पुस्तान्तरण हुने यो परम्पराले नयाँ तथा पुराना सम्बन्धहरूमा नयाँ ऊर्जा र आत्मीयता थप्ने काम गर्छ। दशैंमा दक्षिणा दिने यो परम्परा केवल केही रुपैयाँको उपहारको रूप मात्र होइन, यो सदियौं पुरानो इतिहास, प्राचीन गुरुकुलको शिक्षा, गहिरो धार्मिक आस्था र सामाजिक सम्मानको एक अनुपम संगम हो ।

आजको युगमा आइपुग्दा दक्षिणा केवल कागजको नोट, सुन–चाँदीका गरगहना वा वस्त्रमा मात्र सीमित छैन। यो परम्परा आजको परिवर्तित समाजमा आधुनिक शिक्षा, भविष्यको लगानी र बालबालिकाको सुनौलो भविष्य निर्माण गर्ने एक सूक्ष्म एवं प्रभावकारी उपकरणको रूपमा पनि देखा पर्न थालेको छ।

यदि प्राप्त भएको थोरै रकमको पनि सही सदुपयोग गरियो भने, यो केवल केही दिनको खर्च नभई जीवनभरका लागि अवसर र आर्थिक सुरक्षाको बलियो स्रोत समेत बन्न सक्छ। यस विस्तृत लेखमा हामीले दशैंको दक्षिणा परम्पराको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, यसको धार्मिक र सामाजिक महत्व तथा आधुनिक समयमा यसलाई कसरी फलदायी बनाउन सकिन्छ भन्ने उपायहरूसँगै विस्तृत रूपमा प्रकाश पार्नेछौं।

पाठकहरूले यसलाई केवल चाडपर्वको एउटा सामान्य हिस्साको रूपमा मात्र नभई जीवनको महत्वपूर्ण व्यावहारिक शिक्षाको अवसरको रूपमा बुझ्नेछन् भन्ने हाम्रो विश्वास छ।

दक्षिणा : सामाजिक र धार्मिक चिन्ह

दक्षिणालाई आजको भौतिकवादी रूपमा पैसा, नयाँ वस्त्र, अन्न वा सुन–चाँदीको रूपमा दिने र लिने गरिन्छ। तर, यसको मूल अर्थ र गर्भ धार्मिक तथा सामाजिक संस्कारसँग अति गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

हाम्रा प्राचीन धार्मिक अनुष्ठानहरू जस्तै यज्ञ, विशेष पूजाआजा र अन्य धार्मिक अवसरहरूमा ब्राह्मण, पुरोहित, गुरु वा समाजका सम्मानित व्यक्तिलाई सम्मानस्वरूप दिइने दक्षिणाले उक्त यज्ञ वा पूजाको पूर्ण फल र महत्वलाई अझ बढाउने काम गर्छ। यो केवल लेनदेन होइन, सामाजिक सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्ने एक उत्कृष्ट संकेत पनि हो।

हाम्रा धार्मिक ग्रन्थ तथा पुराणहरूका अनुसार, कुनै पनि यज्ञ वा धार्मिक कार्य सम्पन्न गरेपछि दक्षिणा नदिने वा कन्जुस्याइँ गर्ने व्यक्तिले भविष्यमा आर्थिक, सामाजिक र आध्यात्मिक दृष्टिले अनेकौं कठिनाइ तथा हानि भोग्नुपर्ने संकेत पाइन्छ। यसै ऐतिहासिक तथा धार्मिक यथार्थलाई पुष्टि गर्न राजा हरिश्चन्द्र जस्ता त्यागी र सत्यवादी पात्रका पौराणिक कथाहरूमा पनि दक्षिणाको महत्वलाई असाध्यै उच्च स्थानमा राखेर दर्शाइएको पाइन्छ।

दक्षिणाको उत्पत्ति

इतिहासको पाना पल्टाएर हेर्ने हो भने दक्षिणाको शुरुवात प्राचीन कालको वैदिक शिक्षा प्रणाली अर्थात् भारतीय उपमहाद्वीपको ‘गुरुकुल प्रणाली’ सँग जोडिएको पाउन सकिन्छ।

जब विद्यार्थीहरूले आफ्ना गुरुको आश्रममा वर्षौंसम्म बसेर कठोर अनुशासनका साथ शिक्षा ग्रहण गर्दथे, तब अध्ययन पूरा गरेपछि उनीहरूले आफ्ना गुरुप्रतिको पूर्ण श्रद्धा र कृतज्ञतास्वरूप गच्छेअनुसार गुरूदक्षिणा वा उपहार दिने चलन बसालेका थिए। त्यसबेला गरिब तथा जेहेन्दार विद्यार्थीहरूले पनि आफूसँग भएको सामान्य वस्तु वा श्रमदानमार्फत पनि गुरुको सम्मान गर्थे, जसले नै यस परम्परालाई बलियो आधार प्रदान गर्‍यो।

समयको बग्दो प्रवाहसँगै यही प्राचीन परम्पराले बिस्तारै नेपाली समाजमा पनि गहिरो जरा गाड्यो र स्थान पायो। विद्या, ज्ञान, अनुभव र जीवनोपयोगी धार्मिक संस्कारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको दक्षिणाले अहिले हाम्रो दैनिक व्यावहारिक जीवनमा केवल पैसाको रूपमा मात्र नभई, सामाजिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने र मान्यजनप्रतिको सम्मानको प्रतीकको रूपमा उच्च महत्व पाएको छ।

आधुनिक समाजमा दक्षिणा

आजको उच्च प्रविधिमैत्री र वस्तुवादी समाजमा दक्षिणा केवल भौतिक आर्थिक आदान–प्रदानको एउटा माध्यम मात्र होइन। यसलाई आधुनिक जीवन व्यवस्थापन, वित्तीय साक्षरता र लगानीको एक महत्वपूर्ण सन्दर्भको रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

बालबालिका वा आफ्ना सन्तानले दशैंमा पाएको रकम सानो भए पनि, यदि त्यसलाई सही दिशा, मार्गदर्शन र योजनाअनुसार सदुपयोग गरियो भने उनीहरूको भविष्य निर्माणमा त्यसले ठूलो सहयोग पुर्‍याउने आर्थिक तथा बाल मनोविज्ञहरू बताउँछन्।

चाडपर्वको बेला थोरै रकम भए पनि बैंकमा बाल बचत खाता खोल्ने, भविष्यका लागि सानोतिनो लगानी गर्ने वा सीप विकास तथा राम्रो शिक्षामा खर्च गर्ने सकारात्मक अभ्यासले दक्षिणाको परम्परालाई केवल क्षणिक खर्चको रूपमा सीमित नराखी अत्यन्त अर्थपूर्ण बनाउँछ।

यस प्रकारको व्यावहारिक अभ्यासले बाल्यकालदेखि नै युवा पुस्तालाई वित्तीय ज्ञान, बचत गर्ने बानी र योजनाबद्ध रूपमा खर्च गर्ने महत्वको व्यावहारिक पाठ सिकाउँछ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, दशैंको मंगलमय अवसरमा दक्षिणा दिने र सहर्ष प्राप्त गर्ने यो सुन्दर परम्परा केवल एउटा चाडपर्वको सामान्य भाग मात्र होइन, यो त हाम्रो प्राचीन संस्कृति, ठूलाबडाप्रतिको अगाध सम्मान र भविष्यको उज्यालो योजना बीचको सुमधुर सन्तुलनको एक जीवन्त प्रतीक बनेर उभिएको छ।