नयाँ नोटको लाइनदेखि डिजिटल वालेटसम्म, बडादशैंमा बदलिँदो दक्षिणा संस्कृति

चाडपर्वको मौलिकतालाई आँच आउन नदिएरै प्रविधिलाई आत्मसात गर्नु आजको आवश्यकता हो, जसले एकातिर समय र खर्च बचाउँछ भने अर्कोतर्फ देशलाई नगदरहित अर्थतन्त्रतर्फ डोर्‍याउँछ।

काठमाडौँ । शारदीय नवरात्रको सुवाससँगै घरआङ्गनमा भित्रिने बडादशैं केवल एउटा चाड मात्र होइन, यो छरिएर रहेका परिवार, आफ्न्त र प्रियजनहरूबीचको मिलन, आपसी स्नेह, सद्भाव र सामीप्य साटासाट गर्ने महाउत्सव हो।

मान्यजनको हातबाट टीका र जमारा थापेर प्रसादी ग्रहण गर्दै आशीर्वाद लिनु नेपाली समाजको गहिरो सांस्कृतिक सौन्दर्य हो।

यही सांस्कृतिक भव्यतामा एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो जोडिएको हुन्छ- दक्षिणा।

विगत लामो समयदेखि दशैंको टीकाको दिन मान्यजनबाट आशीर्वादस्वरूप पाइने दक्षिणाको स्वरूप र यसलाई आदानप्रदान गर्ने तौरतरिकामा भने पछिल्लो समय प्रविधिको छालसँगै निकै ठूलो फेरबदल आउन थालेको छ।

परम्परागत शैली र बदलिँदो समय

विगतका दिनहरूलाई फर्केर हेर्दा, दशैं आउनुभन्दा केही साताअघिदेखि नै बैंकहरूमा नयाँ नोट साट्नका लागि सर्वसाधारणको ठूलो भीड लाग्ने गर्थ्यो। घण्टौं लाइन बसेर सफा तथा नयाँ नोट जोहो गर्नु, खल्ती वा खाममा मिलाएर राख्नु र टीकाको दिन ठूलो झोला वा पर्स बोकेर हिँड्नु दशैंको एक अनिवार्य पूर्वतयारी जस्तै थियो।

तर, आजको द्रुत गतिमा विकसित भइरहेको डिजिटल युगले हाम्रो यो परम्परागत जीवनशैलीमा एउटा नयाँ र समयसापेक्ष मोड ल्याइदिएको छ।

सूचना प्रविधिको विकास र मोबाइल प्रविधिको सुलभ पहुँचले आधुनिक नेपाली समाजमा समय, भौतिक ऊर्जा र अतिरिक्त खर्चको बचत गर्न ठूलो टेवा पुर्‍याएको छ। अब बैंक धाउने झन्झटबिना मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट (वालेट एप्स) तथा विभिन्न डिजिटल भुक्तानी प्रणालीमार्फत घरै बसी बसी एक क्लिकको भरमा दक्षिणा पठाउने प्रचलन तीव्र रूपमा फस्टाउँदै गएको छ।

कोभिड महामारीले कोरेको डिजिटल मार्ग

विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको कोभिड–१९ को महामारीले हाम्रो दैनिक जीवनका धेरै पाटोलाई बलपूर्वक फेददेखि टुप्पसम्म बदलिदियो। संकटको त्यो कालखण्डमा भौतिक दूरी कायम गर्न र संक्रमणबाट बच्न अपनाइएको बाध्यताले डिजिटल भुक्तानी प्रणालीलाई नेपाली समाजमा ह्वात्तै लोकप्रिय बनायो।

बजारमा तरकारी किन्दा होस् वा ठूला डिपार्टमेन्टल स्टोरमा बिल तिर्दा, मानिसहरूले नगदको विकल्पमा अनलाइन माध्यम अँगाले। यही संक्रमणकालीन अभ्यासले बडादशैंमा दक्षिणा आदानप्रदान गर्ने परम्परागत चलनलाई समेत डिजिटल बनाउन उत्प्रेरकको भूमिका खेल्यो।

महामारी साम्य भएर जनजीवन सामान्य बने पनि त्यसले छोडेको डिजिटल बानी र सहजता आज हाम्रो संस्कृति र जीवनपद्धतिको अभिन्न अङ्ग बनिसकेको छ। अहिले अनिवार्य रूपमा खल्तीमा नगद बोकेरै दक्षिणा दिनुपर्छ भन्ने छैन, किनकि डिजिटल कारोबार अब अधिक सुरक्षित, छिटो र भरपर्दो बन्दै गएको छ।

डिजिटल दक्षिणाका बहुआयामिक फाइदा

संस्कृतिविद् तथा अर्थशास्त्रीहरूका नजरमा डिजिटल दक्षिणा केवल एक अत्याधुनिक भुक्तानीको माध्यम मात्र होइन, यसले हाम्रो सामाजिक र आर्थिक जीवनमा अनेकौं सकारात्मक प्रभाव पारेको छ:

• समय र श्रमको बचत: घरमै बसीकन आफ्ना सन्तान, भाइबहिनी वा टाढा रहेका मान्यजनलाई दक्षिणा पठाउन सकिन्छ। जसले गर्दा बजारको भीडभाड र बैंकका लामो लाइनमा बित्ने अमूल्य समय पूर्ण रूपमा जोगिन्छ।
• नगदको प्रयोगमा न्यूनीकरण: बजारमा कागजी नोटको माग घट्दा सरकारलाई नोट छपाइ, ढुवानी र तिनको व्यवस्थापनमा लाग्ने ठूलो आर्थिक बोझ कम हुन्छ।
• परम सुरक्षा: भौतिक रूपमा गोजीमा धेरै नगद बोकेर हिँड्दा हुने चोरी, लुटपाट वा पैसा हराउने जोखिम डिजिटल कारोबारले शून्यप्रायः बनाइदिन्छ।
• वित्तीय अनुशासनको विकास: डिजिटल माध्यमबाट हुने नियमित कारोबारले व्यक्तिलाई आफ्ना आय र व्ययको अभिलेख राख्न, वित्तीय योजना बनाउन तथा बचतको बानी बझाउन सघाउ पुर्‍याउँछ।

संस्कृति र बानीमा परिवर्तन

प्रविधिका यी तमाम सुविधाहरू हुँदाहुँदै पनि हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख र परम्पराप्रेमी समाजमा डिजिटल दक्षिणालाई शतप्रतिशत रूपमा अवलम्बन गर्न केही व्यावहारिक चुनौतीहरू अझै कायम छन्। नेपालमा दशैंमा नयाँ (सफा) नोट हातमा थाप्ने र साटफेर गर्ने चलन शताब्दीयौंदेखि जरा गाडेर बसेको एक सांस्कृतिक मनोविज्ञान हो।

टिका, जमारा र खामभित्र राखिएको नयाँ नोटलाई नै दक्षिणाको रूपमा पूर्णता ठान्ने पुरानो बानीलाई रातारात बदल्न सम्भव छैन। विशेषगरी, हाम्रा जेष्ठ नागरिकहरू, जो प्रविधिको यो दौडसँग सहजै घुलमिल हुन सकेका छैनन् अथवा स्मार्टफोन र डिजिटल वालेट चलाउन कम परिचित हुनुहुन्छ, उहाँहरूलाई यस नयाँ प्रणालीमा अभ्यस्त गराउन केही समय लाग्ने देखिएको छ।

यस सन्दर्भमा प्रविधि विज्ञ तथा समाजशास्त्रीहरूको भनाइ छ, “कुनै पनि नयाँ सामाजिक अभ्यास वा परिवर्तन रातारात हुँदैन। यसका लागि धैर्य, निरन्तर सचेतना र व्यावहारिक प्रयास अपरिहार्य हुन्छ। घरका बालबालिकादेखि बृद्धबृद्धासम्मलाई डिजिटल साक्षरता र भुक्तानी प्रणालीको सामान्य जानकारी गराउनु आजको आवश्यकता हो।”

भविष्यसँग सांस्कृतिक समायोजन

नेपाल राष्ट्र बैंक लगायतका नियामक निकायहरूले पनि पछिल्लो समय बजारमा नगद नोटको सटही र सर्कुलेशनलाई क्रमशः घटाउँदै डिजिटल कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिइरहेका छन्।

यसले आगामी दिनमा नेपाली चाडपर्वहरूमा डिजिटल दक्षिणा नै आम मानिसको प्राथमिक र सहज विकल्प बन्ने निश्चित प्रायः देखिन्छ। यस प्रकारको अभ्यासले हाम्रो दक्षिणा दिने संस्कारलाई मात्र परिष्कृत गर्ने छैन, समग्र राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीलाई अझ बढी व्यवस्थित, पारदर्शी र करको दायराभित्र ल्याउन मद्दत पुर्‍याउनेछ।

दशैंको समयमा विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ल्याउने आकर्षक डिजिटल दक्षिणा अफरहरूलाई केवल व्यावसायिक लाभसँग मात्र जोड्नु हुँदैन। यसले समग्र देशलाई नगदरहित अर्थतन्त्रको युगमा लैजान ठूलो आधार तयार पार्छ। जब आम उपभोक्ताहरू यस्ता प्रविधिमा अभ्यस्त हुन्छन्, तब यसले सानादेखि ठूला व्यापारीसम्मको व्यापारिक चक्रलाई नै पारदर्शी र सहज बनाउँछ।

अन्ततः, डिजिटल दक्षिणा अब केवल एउटा प्राविधिक औजारमा सीमित छैन; यो हाम्रो मौलिक सांस्कृतिक परम्परा र आधुनिक वित्तीय अभ्यासबीचको एक सुन्दर र अनुपम संयोजन हो। आउँदो बडादशैंमा नयाँ सोच, परिष्कृत व्यवहार र सुरक्षित प्रविधिको प्रयोगमार्फत हामी हाम्रो संस्कृतिलाई जीवन्त राख्दै आर्थिक सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्न सक्छौँ। चुनौतीहरू आफ्ना ठाउँमा छन्, तर समयको गतिसँगै चल्नु नै प्रगतिको पहिचान हो।