रङ्गहरूको पर्व होली: विश्वास, विजय र विरासतको जीवन्त उत्सव
काठमाडौँ । काठमाडौँको आकाशमा आज बिहानैदेखि रङ्गीचङ्गी अबीरका बादलहरू मडारिएका छन् ।
फागुन पूर्णिमा अर्थात् होली, जसलाई असत्यमाथि सत्यको विजयको एउटा शाश्वत गाथाका रूपमा नेपाली समाजले युगौँदेखि मनाउँदै आएको छ ।
पहाडी जिल्लाहरूमा आज र तराईका समथर भू-भागमा भोलि मनाइने यो पर्वले केवल रङ्ग मात्र बोकेको छैन,
यसले त्रेता युगदेखि चलिआएको धार्मिक निष्ठा र मानव सभ्यताको सामाजिक एकतालाई समेत प्रतिनिधित्व गर्दछ ।
वसन्तपुरको चीर र टुँडिखेलको बिदाइ
काठमाडौँको ऐतिहासिक हनुमानढोका दरबार क्षेत्रस्थित वसन्तपुरमा फागुन शुक्ल अष्टमीका दिन ठड्याइएको ‘चीर’ आज यो उत्सवको केन्द्रबिन्दु बन्दै छ । मैलको रुखलाई रङ्गीचङ्गी ध्वजापताकाले सिँगारेर गाडिएको यो चीरलाई आजै राति विधिपूर्वक ढालेर बाजागाजाका साथ टुँडिखेल पुर्याइन्छ ।
यो केवल एउटा काठको खम्बा जलाउने प्रक्रिया मात्र होइन; यसमा जनविश्वासको एउटा गहिरो पाटो लुकेको छ ।
चीरमा राखिएका ती ध्वजापताकाहरूलाई औषधोपचारमा काम लाग्ने विश्वासका साथ लुछाचुँडी गरेर लिने गरिन्छ भने त्यसको खरानीलाई निधारमा टीका लगाएर भविष्यमा आइपर्ने अनिष्ट टर्ने विश्वास गरिन्छ ।
गुरुमापा र मध्यरातको रहस्यमय अनुष्ठान
उपत्यकाको सांस्कृतिक र पौराणिक इतिहासमा आजको रात निकै रहस्यमय मानिन्छ । किम्वदन्ती अनुसार ‘गुरुमापा’ नामक एउटा विशाल र क्रूर राक्षसलाई शान्त राख्न आजै राति एउटा विशेष अनुष्ठान गरिन्छ ।
इटुम्बहालदेखि कहीँ पनि विश्राम नगरी ल्याइएको १० पाथी चामलको भात र एउटा राँगाको मासु गुरुमापालाई खुवाउने गरिन्छ ।
टुँडिखेलमा रहेको सैनिक अस्पताल भित्रको ‘जधु’ नामक धारामा ती राक्षसलाई चुठाउने यो परम्पराले काठमाडौँको प्राचीन मिथकलाई आजको आधुनिक युगमा पनि ज्युँदो राखेको छ ।
प्रह्लादको भक्ति र पुतनाको पराजय
होलीको जग दुईवटा मुख्य पौराणिक घटनामा टिकेको छ । पहिलो, त्रेता युगमा दैत्यराज हिरण्यकश्यपुले आफ्नै पुत्र प्रह्लादको विष्णु भक्ति सहन नसकी उनलाई मार्न आफ्नी बहिनी होलिकाको सहारा लिएका थिए ।
ब्रह्माबाट ‘आगोले नजल्ने’ वरदान पाएकी होलिकाले प्रह्लादलाई काखमा राखेर दन्किरहेको आगोमा पस्दा, शक्तिको दुरुपयोग गर्ने होलिका आफैँ भष्म भइन् तर प्रह्लादलाई आगोले छुन सकेन ।
दोस्रो कथा द्वापर युगसँग जोडिन्छ, जहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई मार्न कंसले पठाएकी पुतना राक्षसनीले विषालु स्तनपान गराउन खोज्दा उनी आफैँ मारिइन् । व्रजवासीले उनलाई जलाएर मनाएको खुसीयाली नै आजको फागु महोत्सवको अर्को आधार हो ।
आयुर्वेद र स्वास्थ्यको वैज्ञानिक कोण
रमाइलोको पाटो एकातिर छ भने यो पर्वको आयुर्वेदिक र वैज्ञानिक महत्त्व पनि उत्तिकै बलियो छ । वसन्त ऋतुको आगमन र हिउँदको अन्त्यमा शरीरमा उत्पन्न हुने ‘कफ’ दोषलाई प्राकृतिक रङ्ग र अबीरको प्रयोगले सन्तुलनमा ल्याउने विश्वास गरिन्छ ।
विशेषगरी प्राकृतिक स्रोतबाट तयार गरिएका रङ्गहरूले छालाको रोग निवारणमा मद्दत गर्छन् । अर्कोतर्फ, चीर जलाउँदा निस्कने धुवाँले वातावरणमा रहेका हिउँदका हानिकारक कीटाणुहरू नष्ट गर्ने हुनाले यो पर्वलाई एउटा प्राकृतिक ‘स्यानिटाइजेसन’ प्रक्रियाका रूपमा पनि लिने गरिएको छ ।
यो उमङ्गले भरिपूर्ण पर्वलाई सम्मान गर्दै नेपाल सरकारले देशभर सार्वजनिक बिदा दिएको छ । तर पहाडी जिल्लामा आज र तराईमा भोलि मनाइने भएकाले सार्वजनिक बिदा पनि भूगोलअनुसार आज र भोलिका लागि बाँडिएको छ । भूगोलका आधारमा बिदा दिइने नेपाली संस्कृतिको एकमात्र पर्व यही हो ।
फागु पूर्णिमाले मानिसहरूलाई एक आपसमा जोड्ने, पुरानो रिसराग मेटाउने र समाजमा सद्भावको रङ्ग भर्ने कार्य जारी राखेको छ ।
