रङ्गको उत्सव: फागु पूर्णिमालाई ‘ग्लोबल टुरिजम ब्राण्ड’ बनाउने अवसर

काठमाडौँ । प्रकृतिले काँचुली फेर्दै गर्दा र वसन्तको सुवासले धर्तीलाई चुम्दा, नेपालका डाँडाकाँडा र तराईका फाँटहरू एउटा विशेष रङ्गमा रङ्गिन्छन्। यो केवल अबीर र पानीको खेल मात्र होइन; यो त जीवनको ऊर्जा, प्रेमको पुनरागमन र असत्यमाथिको एउटा शाश्वत विजयको गाथा हो।

आज फागु पूर्णिमा। पहाडमा रङ्गहरूको वर्षा भइरहँदा भोलि तराईले यसलाई थप उल्लासका साथ स्वागत गर्नेछ। तर, प्रश्न उठ्छ- के हामीले यो अनुपम सांस्कृतिक वैभवलाई केवल एउटा बिदाको दिनमा खुम्च्याइरहेका छौँ? वा यसलाई विश्वकै ध्यान खिच्ने ‘पर्यटन उत्सव’ का रूपमा बदल्न सक्छौँ?

प्रकृति, प्रजनन र प्राचीन मनोविज्ञान

सनातन संस्कृतिमा नारीलाई प्रकृतिको रूप मानिन्छ। जसरी चैतको आगमनसँगै रुखहरूमा नयाँ पालुवा पलाउँछन्, त्यसरी नै मानवीय चेतना र शरीरमा पनि नयाँ ऊर्जाको सञ्चार हुन्छ।

प्राचीन मान्यताअनुसार, यो मौसम कामोत्तेजना र पुनरुत्पादनको समय हो। ‘चैतमा छोरी माइत बस्नुहुन्न’ भन्ने नेपाली लोक-विश्वासको जड पनि सन्तान उत्पादनको यही प्राकृतिक विज्ञानसँग जोडिएको छ।

वात्स्यायनको कामसूत्र देखि कालिदासको ऋतुसंहार सम्मले वसन्तलाई प्रेम र यौवनको उत्कर्षका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

सांस्कृतिक विविधिताको कलिडोस्कोप

नेपालमा होली मनाउने शैली भूगोल र समुदाय अनुसार फरक तर लोभलाग्दो छ:

काठमाडौँको चीर स्वायगू: वसन्तपुरमा चीर ठड्याएपछि सुरु हुने यो पर्व पूर्णिमाको रात टुँडिखेलमा चीर दाह गरेपछि सम्पन्न हुन्छ। चीरको खरानीलाई औषधिको रूपमा घर लैजाने अनौठो परम्परा यहाँ अझै जीवित छ।

हिमाली ‘तोरन ल्ह’: थकाली समुदायले यसै अवसरमा पितृ पूजा र तारो हान्ने खेलसहित ‘तोरन ल्ह’ मनाउँछन्।

तराईको फागु: तराईमा मिथिला कला, जोगिरा सररर… को गुञ्जन र व्यङ्ग्यात्मक शैलीले होलीलाई थप जीवन्त बनाउँछ।

पौराणिक पृष्ठभूमि: एउटा दार्शनिक युद्ध

होलीको जगमा एउटा शक्तिशाली दाजुभाइको कथा लुकेको छ- हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपु। ब्रह्माबाट ‘अजेय’ हुने वरदान पाएका हिरण्यकशिपुले जब अहंकारको सीमा नाघे, तब उनकै पुत्र प्रल्हाद ‘भक्ति र सत्य’ को ढाल बनेर उभिए।

“न जलमा, न थलमा; न घरभित्र, न बाहिर; न शस्त्रले, न अस्त्रले।”

ब्रह्माको यो जटिल वरदानलाई काट्न भगवान विष्णुले ‘नृसिंह’ अवतार लिनुपर्‍यो। तर होलीको खास नाम प्रल्हादकी फुपु होलिका बाट रहन गयो। आगोले नजल्ने वरदान पाएकी होलिका जब प्रल्हादलाई मार्न चितामा बसिन्, तब उनको शक्ति ‘नकारात्मक स्वार्थ’ का कारण भष्म भयो र सत्यका प्रतीक प्रल्हाद जीवितै निस्किए। यही ‘अग्नी परीक्षा’ को विजयोत्सव नै आजको होली हो।

आर्थिक र पर्यटकीय सम्भावना

विश्वका धेरै देशले साना सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई ‘मेगा इभेन्ट’ बनाएर पर्यटक तानिरहेका छन्। नेपालका लागि होली त्यो ‘गोल्डेन गेट’ हुन सक्छ।

ब्रान्डिङ: पोखरा र काठमाडौँका सडकमा विदेशी पर्यटकले रमाउँदै होली खेलेका दृश्यले अन्तर्राष्ट्रिय मिडियामा ठाउँ पाउँछन्। यसलाई थप व्यवस्थित बनाउन सके ‘होली टुरिजम’ प्याकेज नै बिक्री गर्न सकिन्छ।

सांस्कृतिक कूटनीति: यसलाई धर्म विशेषको घेराबाट बाहिर निकालेर ‘मानवता र खुसीको रङ्ग’ का रूपमा विश्वव्यापीकरण गर्न आवश्यक छ।

होली केवल रङ्गको पर्व मात्र होइन, यो त पुराना रिसराग पखाल्ने र सम्बन्धहरूमा नयाँ रङ्ग भर्ने अवसर हो। मनुस्मृतिले यसै दिन मानव जातिको सुरुवात (मनुको जन्म) भएको मान्दछ भने वैष्णवहरू यसलाई विष्णुको चौथो अवतारको उत्सव मान्छन्। जे होस्, फागुको यो उमङ्गले नेपालको पर्यटनलाई पनि नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन सकोस्।

तपाईँलाई यो वर्षको होलीको शुभकामना!