लामो समयपछि मुद्दति निक्षेपबाट किन हात झिक्दै छन् नेपाली ?

काठमाडौँ । नेपालको वित्तीय बजारमा पछिल्लो समय एउटा नाटकीय फेरबदल देखिएको छ, जसले लगानीकर्ता र निक्षेपकर्ताको मनोविज्ञानमा आएको गहिरो परिवर्तनलाई उजागर गर्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो तथ्याङ्कलाई सुक्ष्म रूपमा केलाउँदा नेपाली निक्षेपकर्ताहरू मुद्दति खाताको ‘सोचमग्न सुरक्षा’ बाट बाहिर निस्केर तरल र लचिलो ‘बचत खाता’ तर्फ फर्किरहेको देखिन्छ।

यो परिवर्तन केवल अंकको खेल मात्र होइन, बरु यो घट्दो ब्याजदर र बजारको अनिश्चितताबीच सर्वसाधारणले चालेको रणनीतिक कदम हो।

मुद्दतिबाट मोहभङ्ग ?

केही वर्ष अघिसम्मको दृश्य निकै फरक थियो। कोभिड-१९ महामारी पछिको तरलता अभाव र उच्च आयातको दबाबले बैंकहरूलाई ब्याजदर बढाउन बाध्य पारेको थियो। निक्षेपकर्ताहरू आफ्ना हरेक रुपैयाँलाई बढीभन्दा बढी प्रतिफल दिलाउन लालायित थिए, जसका कारण बचत खातामा रहेको पैसा हुत्तिएर मुद्दति खातामा थुप्रिन पुग्यो।

तर, अहिले समयको चक्र फेरिएको छ। वाणिज्य बैंकहरूले मुद्दति निक्षेपमा दिने ब्याजदर ऐतिहासिक रूपमा न्यून विन्दुमा ओर्लिएपछि मुद्दति खाताको आकर्षण फिक्का बनेको छ।

जब मुद्दति र साधारण बचत खाताको ब्याजदरमा तात्विक भिन्नता बाँकी रहेन, तब मानिसहरूले आफ्नो पुँजीलाई निश्चित समयका लागि ‘लक’ गर्नुभन्दा हातैमा तरल राख्नु बुद्धिमानी ठानेको देखिन्छ ।

तथ्याङ्कको ऐनामा बदलिँदो प्राथमिकता

केन्द्रीय बैंकको प्रतिवेदनका अनुसार २०८१ असार मसान्तसम्म कुल निक्षेपको करिब ३०.३ प्रतिशत हिस्सा मात्र ओगटेको बचत खाताको आयतन २०८२ माघसम्म आइपुग्दा ४२.८ प्रतिशत पुगेको छ। यो छोटो अवधिमा देखिएको झण्डै १३ प्रतिशत विन्दुको वृद्धिले नेपाली बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेपको संरचना नै उल्ट्याइदिएको छ।

अर्कोतर्फ, कुनै समय निक्षेपको मेरुदण्ड मानिने मुद्दति खाताको अंश ५६.४ प्रतिशतबाट घटेर ४१.६ प्रतिशतमा खुम्चिएको छ। यसको घट्दो दर यति तीव्र छ की, पछिल्ला ७ महिनामा मात्रै कुल निक्षेपमा मुद्दति निक्षेपको हिस्सा ७ प्रतिशत विन्दु हाराहारी नै घटेको छ । यो तथ्यांकले चालू आर्थिक वर्षमा मानिसहरुमा मुद्दति निक्षेपप्रतिको आकर्षण अझ तीव्र रफ्तारमा खुम्चिएको देखाएको छ ।

यो तथ्याङ्कले स्पष्ट पार्छ कि– निक्षेपकर्ताहरू अब दीर्घकालीन प्रतिबद्धता भन्दा तत्कालको तरलता र पहुँचलाई बढी महत्त्व दिइरहेका छन्।

ब्याजदरको खेल

बजारमा अधिक तरलता र लगानीका क्षेत्रहरू सुस्त हुनुले बैंकहरूलाई ब्याजदर घटाउन थप प्रोत्साहन मिल्यो। केही समय अघिसम्म दोहोरो अंकमा रहेको मुद्दति निक्षेपको ब्याजदर अहिले नगन्य विन्दुमा झरेको छ।

यसले गर्दा निक्षेपकर्तामा एक प्रकारको ‘वित्तीय थकान’ देखिएको छ, जहाँ थोरै ब्याजका लागि लामो समय कुर्नुभन्दा जुनसुकै बेला निकाल्न मिल्ने गरी पैसा राख्नु नै श्रेयस्कर मानिएको छ।

भलै, निक्षेपको आकारमा भने उल्लेख्य बृद्धि देखिएको छ । पोहोर माघको तुलनामा यो साल अर्थात् विगत एक वर्षमा निक्षेप रकम १४.९ प्रतिशतले बढेर ७६ खर्ब ९७ अर्ब ५९ करोड पुगेको राष्ट्र बैंकको तथ्यांक छ । यसमध्ये संस्थागत निक्षेपको हिस्सा ३४.३० प्रतिशत छ, जुन ठीक एक वर्ष अघि ३५.३० प्रतिशत थियो । यसले संस्थागत निक्षेपभन्दा व्यक्तिगत निक्षेपको बढोत्तरी उच्च रहेको देखाएको छ ।

अत: बचत खातामा देखिएको यो बढोत्तरीले आगामी दिनमा बैंकहरूको ‘कस्ट अफ फण्ड’ मा राहत दिए पनि यसले बजारमा लगानीको ठोस अवसर अझै सिर्जना भइनसकेको मनोवैज्ञानिक सन्देश पनि प्रवाह गरिरहेको छ।

पर्खाइमा अर्थतन्त्र

नेपाली निक्षेपकर्ताको यो फेरिएको व्यवहारले आगामी दिनमा बैंकिङ रणनीति र मौद्रिक नीतिमा समेत प्रभाव पार्ने निश्चित छ। बचत खातामा पैसा थुप्रिनुले एकातिर उपभोक्तासँग खर्च गर्ने क्षमता वा अवसरको खोजी भइरहेको बुझाउँछ भने अर्कोतिर यसले बैंकहरूलाई सस्तो ब्याजदरमा ऋण प्रवाह गर्ने आधार पनि तयार पारिदिन्छ।

यद्यपि, मुद्दतिबाट बचततर्फको यो ‘महाप्रस्थान’ कति दिगो रहन्छ भन्ने कुरा आगामी दिनको ब्याजदर र आर्थिक गतिविधिमा निर्भर रहनेछ। अहिलेलाई भने नेपाली निक्षेपकर्ताले प्रस्ट सन्देश दिएका छन्– ‘न्यून ब्याजदरमा पुँजी बन्धक राख्नुभन्दा तरल रहनु नै अहिलेको सुरक्षा हो।’