काठमाडौँको धडकनमा जात्रा, सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथारोहण

काठमाडौँ । चैत्रको मन्द हावा र वसन्तको आगमनसँगै काठमाडौँका पुराना गल्लीहरूमा एउटा भिन्नै रौनक छाएको छ। असन र हनुमानढोकाका साँघुरा गल्लीहरूमा जम्मा भएको मानिसहरूको भीड केवल एउटा पर्व मनाउन मात्र आएको होइन, उनीहरू त जीवन्त परम्पराको साक्षी बन्न आइपुगेका हुन्।

आजबाट सुरु भएको सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्राले काठमाडौँको ऐतिहासिक पहिचानलाई पुनः एकपटक ब्युँझाएको छ।

केलटोलबाट सानो खटमा राखेर तीनधारा पाठशालासम्म ल्याइएका मच्छिन्द्रनाथलाई जब कलात्मक काठको विशाल रथमा विराजमान गराइयो, तब हजारौँ भक्तजनको श्रद्धा र उल्लासले आकाश गुञ्जायमान भयो।

उक्त रथ घण्टाघरहुँदै भद्रकालीको बाटो भएर लगिएको थियो । त्यसैले विहीबार साँझ यस क्षेत्रको यातायात व्यवस्थामा केही अवरोध पनि सिर्जना भयो ।

यो रथयात्रा केवल काठको संरचना तानेको दृश्य मात्र होइन, बरु यो त नेवार समुदायको तान्त्रिक विश्वास र प्रकृतिप्रतिको गहिरो सम्मानको समिश्रण हो।

तान्त्रिक शक्ति र पौराणिक विरासतको संगम

यो जात्राको गहिराइलाई बुझ्न हामीले यसको तान्त्रिक र पौराणिक पृष्ठभूमिमा डुब्नुपर्छ। लिच्छविकालीन समयदेखि सुरु भएको मानिने यो परम्परामा तान्त्रिक विधिहरूको ठुलो भूमिका छ। रथको बनावटदेखि लिएर देवताको प्रतिस्थापनसम्मका हरेक प्रक्रियामा तान्त्रिक मन्त्र र शक्ति जगाउने काम गरिन्छ।

पौराणिक कथाअनुसार, करुणाका प्रतीक मानिने मच्छिन्द्रनाथले सुख, शान्ति र सहकालको वरदान दिने विश्वास गरिन्छ। विशेषगरी तान्त्रिक विधिद्वारा रथको चक्का र अक्षलाई सुरक्षा दिइन्छ, जसले सहरमा आउने अनिष्टलाई रोक्ने आध्यात्मिक ढालको काम गर्छ भन्ने जनविश्वास छ।

यो जात्राले प्राचीन काठमाडौँको तान्त्रिक ज्ञान र शिल्पको अद्भूत उदाहरण पेश गर्दछ, जहाँ देवता र मानिसबीचको सम्बन्धलाई एउटा धागोमा उनेर राखिएको छ।

सामाजिक सद्भाव र जीवित इतिहासको ऐना

सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्राले काठमाडौँको सामाजिक संरचनालाई बलियो बनाउने काम गरेको छ। असन, हनुमानढोका र लगन जस्ता ऐतिहासिक टोलहरू छिचोल्दै अघि बढ्ने यो रथले सहरका विभिन्न समुदायलाई एउटै उत्सवमा जोड्छ।

जात्राको अन्तिम दिन जब रथ लगन पुग्छ, तब त्यहाँको दृश्य झनै मार्मिक र अर्थपूर्ण बन्छ। मच्छिन्द्रनाथकी आमाको मन्दिर र ‘मां सीमा’ नामक वृक्षलाई तीन पटक परिक्रमा गराउनुले मातृशक्तिको सम्मानलाई दर्शाउँछ। त्यस्तै, जीवित देवी कुमारीलाई खटमा राखेर लगन चोकमा जात्रा देखाउने परम्पराले राजकीय शक्ति र दैवी शक्तिको अनुपम मेललाई प्रस्तुत गर्छ।

यसले हाम्रो समाजमा महिला शक्ति र मातृभावको कति उच्च स्थान छ भन्ने कुरालाई कलात्मक रूपमा पुष्टि गरेको छ।

पर्यावरण र सहकालको सांस्कृतिक पुकार

पर्यावरणीय दृष्टिकोणले पनि यो जात्राको महत्त्व उत्तिकै गहिरो छ। वर्षा र सहकालका देवता भनिने मच्छिन्द्रनाथको पूजा गर्नु भनेको प्रकृतिसँग पानी र खाद्यान्नको माग गर्नु हो।

खेतीपातीको समय नजिकिँदै गर्दा हुने यो रथयात्राले पर्यावरणको सन्तुलन र पानीका स्रोतहरूको संरक्षणको सन्देश दिन्छ। रथ बनाउँदा प्रयोग गरिने प्राकृतिक सामग्रीहरू र रथ लगन पुगेपछि रूखको परिक्रमा गर्ने कार्यले मानव र वनस्पतिबीचको पुरानो सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछ। यो जात्राले आधुनिक युगमा पनि हामीलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ।

सहरको कोलाहलका बीचमा बज्ने परम्परागत बाजागाजा र रथको घिर्लिङ आवाजले मानिसहरूलाई आफ्नो जरो र धर्तीसँग जोड्ने काम गरिरहेको छ।