युद्धग्रस्त खाडीको तेल व्यापारः इरानको नाकमुनि चलिरहेकाे ‘डार्क ट्रान्जिट’ रणनीति के हाे ?

काठमाडाैं । विश्व ऊर्जा बजारलाई त्रसित पार्ने गरी इरानसँग जारी द्वन्द्वकाबीच अमेरिका र उसका मध्यपूर्वी सहयोगी राष्ट्रहरूले तेल आपूर्तिलाई निरन्तरता दिन एक अभूतपूर्व र गोप्य रणनीतिको सहारा लिएका छन्।

स्ट्रेट अफ होर्मुजमा इरानको निरन्तरको धम्की र आक्रमणका बाबजुद, खाडी मुलुकहरूले अमेरिकी नौसेनाको सुरक्षामा ‘डार्क ट्रान्जिट’ नामक नयाँ तरिका अपनाउँदै तेल निर्यातलाई सुरक्षित बनाइरहेका छन्।

गत जुलाई २५ को अपरान्ह, ग्रिसको स्वामित्वमा रहेको ‘किकु’ नामक विशाल सुपरट्याङ्कर कतारको मेसाइद तेल निर्यात टर्मिनलबाट कच्चा तेल बोकेर निस्कियो। चार दिनपछि स्ट्रेट अफ होर्मुजपार गर्दै फारसको खाडीमा अघि बढेको यो पानीजहाज जुलाई ३१ को दुई बजे दुबइको तटमा पुग्नेबित्तिकै अचानक राडरबाट गायब भयो।

जहाजको पहिचान, गति र स्थान देखाउने एआइएस ट्रान्सपोन्डर बन्द गरिएका कारण विश्वव्यापी सामुद्रिक यातायात अनुगमन गर्नेहरूका लागि किकु एकाएक अदृश्य बनेको थियो। तर, अगस्ट १ को बिहान १० बजे सोही जहाज होर्मुजको अर्को छेउमा पुनः प्रकट भयो।

इरानी ड्रोन आक्रमणबाट बच्न अपनाइएको यो पछिल्लो र अत्यन्तै प्रभावकारी जुक्ति हो। अमेरिकी नौसेनाको आडमा साउदी अरेबिया, कुवेत, कतार र संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) का तेल कम्पनीहरूले आफ्नो ट्रान्सपोन्डर बन्द गरेर राति फारसको खाडीबाट ओमानको खाडीसम्म तेल ढुवानी गरिरहेका छन्। ओमानको खाडीमा पुगेपछि उनीहरूले त्यहाँ पर्खिरहेका ग्राहकका जहाजहरूमा तेल खन्याएर पुनः फर्किन्छन्।

यो रणनीतिको कारणले गर्दा व्यावसायिक ढुवानीकर्ताहरूमाथि पर्ने गरेको बीमाको महँगो जोखिम र इरानी आक्रमणको भौतिक खतरा हटेको छ। अब यो भार प्रत्यक्ष रूपमा अमेरिकी सरकार र तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले आफैंमाथि लिएका छन्।

अमेरिकी ऊर्जा विभागका अनुसार, स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै दैनिक ८ देखि ९ मिलियन ब्यारेल तेलको आवागमन भइरहेको छ। यो मात्रा ट्रान्सपोन्डरको तथ्याङ्क मात्र हेर्ने विश्लेषकहरूले अनुमान गरेभन्दा करिब दोब्बर हो।

ओमानको खाडीमा चीन, ताइवान, दक्षिण कोरिया, फिलिपिन्स, भियतनाम र थाइल्याण्डतर्फ तेल बोकेर जाने जहाजहरूको यस्तो गोप्य स्थानान्तरणले विश्व बजारलाई ठूलो राहत दिएको छ।

यो विधि जोखिमपूर्ण र महँगो भए पनि युद्धका कारण उत्पन्न आपतकालीन अवस्थामा एउटा भरपर्दो विकल्प बनेको छ। युद्धले विश्वको पाँच भागको एक भाग तेल आपूर्तिलाई असर गरेको छ भने विश्वभरका वाणिज्य भण्डारहरू रित्तिएका छन्।

अमेरिकाको आपतकालीन भण्डार सन् १९८० को दशकयताकै सबैभन्दा तल्लो बिन्दुमा पुगेको छ। चीनको विशाल तेल भण्डार घट्दै गएकाे छ भने विश्वभरका लगानीकर्ताहरू उच्च मूल्यबाट आजित भइसकेका छन्।

यद्यपि, इरानविरुद्धको यो काउन्टर-रणनीति पूर्णरूपमा जोखिममुक्त भने छैन। मात्र २३ माइल चौडा भएको साँघुरो स्ट्रेट अफ होर्मुजमा ट्रान्सपोन्डर बन्द गरे पनि राडरको नजरबाट पूर्ण रूपमा लुक्न सम्भव छैन। हालै मात्र यूएईका दुईवटा जहाजहरूमाथि आक्रमण हुनुले यो जोखिमलाई पुष्टि गर्छ। तैपनि, पछिल्लो दुई हप्तामा स्ट्रेट अफ होर्मुज भएर जाने ८० प्रतिशतभन्दा बढी जहाजहरू ओमानको तट हुँदै ‘डार्क’ रूपमा गन्तव्यतर्फ पुगेका छन्।

खाडी राष्ट्रहरूले यो कठिन परिस्थितिमा पनि तेल निर्यात बढाएर इरानको पकडलाई कमजोर बनाइदिएका छन्। साउदी अरेबियाले मात्रै फारसको खाडीबाट जाने करिब ५ मिलियन ब्यारेल तेललाई आफ्नो पूर्व-पश्चिम पाइपलाइनमार्फत लाल सागरस्थित यान्बु पोर्टतर्फ मोडेको छ।

यसैबीच, ब्राजिल, गुयना, भेनेजुएला र संयुक्त राज्य अमेरिकाले पनि आफ्नो उत्पादन बढाएर बजारको खाडल पुर्ने काम गरेका छन्। अमेरिकाले आफ्नो आपतकालीन भण्डारबाट ४० करोड ब्यारेल तेल बजारमा ल्याएको छ भने चीनले पनि आफ्ना आयात घटाएर भण्डारको प्रयोग गरिरहेको छ।

यस युद्धले कच्चा तेलमा मात्र नभई इन्धन (ग्यास, डिजेल र जेट इन्धन) को बजारमा समेत गहिरो असर पारेको छ। विश्वका चारमध्ये तीन प्रमुख रिफाइनरी केन्द्रहरू गम्भीर संकटमा छन्। मध्यपूर्वका रिफाइनरीहरूमा क्षति पुगेको छ, युक्रेन युद्धका कारण रुसका रिफाइनरीहरूमा पनि ड्रोन आक्रमण भई निर्यात घटेको छ, र चीनले समेत आन्तरिक संकट टार्न इन्धन निर्यातमा सीमितता लगाएको छ।

राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनले इरानमाथि आर्थिक दबाब बढाउन नौसैनिक नाकाबन्दीको रणनीति लिएपछि तेलको मूल्य बढेर प्रतिब्यारेल १०० डलरको नजिक पुगेको छ। यसले उपभोक्ताको क्रयशक्ति घटाएको र मुद्रास्फीति बढाएको छ।

युद्धका कारण विश्वभरका तेल भण्डारहरूमा करिब १.९ अर्ब ब्यारेल कमी आइसकेको छ। यदि यो अवस्था लामो समयसम्म टिकिरह्यो भने भण्डार पूर्ण रूपमा रित्तिएर अझ भयानक संकट आउन सक्ने देखिन्छ।

यद्यपि, बजारको यो अकल्पनीय लचिलोपन र ‘डार्क ट्रान्जिट’ जस्ता गोप्य रणनीतिकै कारण इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो तेल आपूर्ति धक्का लाग्दा पनि मूल्य अझै अकल्पनीय रूपमा आकाशिनबाट जाेगिएकाे छ।