डिजिटल नेपालको रफ्तारमा खुम्चिँदै भौतिक बैंक, बढ्यो वित्तीय पहुँच तर घट्यो शाखा सञ्जाल

डिजिटल भुक्तानीको आँधीबेहरी मच्चिरहँदा भौतिक शाखा र कर्मचारी धाउने परम्परागत बैंकिङ संस्कृति फेरिँदैछ भने अर्कोतर्फ निष्क्रिय कर्जाको भारीले बैंकहरूको वित्तीय स्वास्थ्य अझै पनि थिचिएको छ।

काठमाडाैँ । नेपाली अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने बैंकिङ क्षेत्र पछिल्लो एक वर्षयता गम्भीर रूपान्तरणको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को वित्तीय तथ्याङ्कहरूले बैंकहरूको भौतिक उपस्थिति क्रमशः खुम्चिँदै गएको तर डिजिटल कारोबारको ग्राफ भने आकाशिएको प्रस्ट्याएको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले आज सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार २०८३ असार मसान्तसम्म आइपुग्दा मुलुकभर जम्मा १०५ वटा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। यसमा २० वाणिज्य बैंक, १७ विकास बैंक, १६ वित्त कम्पनी, ५१ लघुवित्त वित्तीय संस्था र १ पूर्वाधार विकास बैंक रहेका छन्। भौतिक पूर्वाधारको यो आकार हेर्दा बजारमा वित्तीय संस्थाहरूको बाक्लो उपस्थिति देखिए पनि पछिल्लो समय शाखा घटाउने प्रवृत्तिले तीव्र रूप लिएको छ।

किन खुम्चिरहेका छन् बैंकका शाखा ?

केही वर्षअघिसम्म देशका कुनाकुनामा शाखा खोलेर प्रतिस्पर्धा गर्ने बैंकहरूको होडबाजी अब सुस्ताएको छ। तथ्याङ्कले बैंकिङ क्षेत्रको शाखा सञ्जालमा स्पष्ट संकुचन आएको देखाएको छ। २०८२ असार मसान्तमा बैंक तथा वित्तीय संस्था (लघुवित्तसमेत) को कुल शाखा सङ्ख्या ११,५२६ रहेकोमा २०८३ असार मसान्तमा यो घटेर ११,३३२ मा झरेको छ। यो गिरावट विशेष गरी वाणिज्य र विकास बैंकहरूमा बढी देखिएको छ।

उदाहरणका लागि, २०८१ असार मसान्तमा ५०५६ शाखा रहेको वाणिज्य बैंकहरूको सङ्ख्या २०८२ मा बढेर ५०९९ पुगेको थियो। तर २०८३ असारमा आइपुग्दा यो संख्या घटेर ४९४१ मा सीमित भएको छ।

त्यस्तै, दुई वर्षअघि ११३५ शाखा सञ्चालन गरेका विकास बैंकहरूले पोहोर ११३२ र गत असारसम्म आइपुग्दा आफ्नो शाखा सङ्ख्या १११२ मा झारेका छन्। बैंकिङ विश्लेषकहरूका अनुसार बैंक तथा वित्तीय संस्थाको शाखा घट्नुमा नेपाल राष्ट्र बैंकले महानगरपालिका क्षेत्रका शाखाहरू गाभ्न वा खारेज गर्न बैंकहरूलाई दिएको स्वतन्त्रता एउटा प्रमुख कारण हो।

यसबाहेक, लघुवित्त वित्तीय संस्थाहरूको शाखा सङ्ख्यामा आएको कमीको मुख्य कारण पनि तिनै कम्पनीहरूबीचको मर्जर र शाखा गाभ्ने नीति नै रहेको छ।

यद्यपि, शाखा संख्या घटे पनि वित्तीय सेवाको दायरा भने फराकिलो हुँदै गएको छ र गत असार मसान्तसम्म ‘क’, ‘ख’ र ‘ग’ वर्गका बैंक तथा वित्तीय संस्थामा रहेका निक्षेप खाताहरूको सङ्ख्या ६ करोड ३४ लाख २५ हजार २९६ पुगेको छ भने कर्जा खाताहरूको सङ्ख्या २० लाख ३१ हजार ३६४ कायम भएको छ।

वित्तीय सबलता र जोखिम

भौतिक शाखा विस्तारको गति सुस्त भए पनि बैंकहरूको वित्तीय सबलता र पुँजीगत सूचकहरूलाई लिएर मिश्रित चित्र देखिएको छ। २०८३ असार महिनामा ‘क’, ‘ख’ र ‘ग’ वर्गका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबाट प्राप्त प्रारम्भिक तथ्याङ्कले बैंकहरूको औसत प्राथमिक पुँजी र पुँजीकोषको जोखिम भारित सम्पत्तिसँगको अनुपात क्रमशः ९.९५ प्रतिशत र १२.७६ प्रतिशत रहेको देखाएको छ।

यो नियमनकारी सीमाभित्रै रहे पनि बैंकहरूको आन्तरिक जोखिम प्रबन्ध अझै चनाखो हुनुपर्ने संकेत गर्छ। यसैगरी, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको खुद तरल सम्पत्ति तथा निक्षेपको अनुपात ३७.९१ प्रतिशत रहेको छ, जसले तरलताको स्थिति सन्तोषजनक रहेको स्पष्ट पार्छ।

तर, अर्थतन्त्रमा मन्दीको प्रभाव र कर्जा असुलीमा देखिएको शिथिलताका कारण बैंकहरूको खराब कर्जाको चुनौती भने टरेको छैन। २०८३ असार महिनामा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको निष्क्रिय कर्जा अनुपात ५.६६ प्रतिशतको बिन्दुमा कायम रहेको छ।

यो दरले बैंकहरूको मुनाफा र वित्तीय स्वास्थ्यमा अझै पनि दबाब कायम रहेको र जोखिम व्यवस्थापनमा थप कडाइ गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। कर्जा असुलीको यो जटिलताबीच पनि वित्तीय प्रणालीमाथिको जनविश्वास भने निक्षेप खाताहरूको उच्च संख्याले पुष्टि गरेको छ।

डिजिटल फड्को

परम्परागत भौतिक शाखाहरू बन्द हुँदै जानु र बैंकका लाइनहरू छोटा हुँदै जानुको मुख्य कारण आधुनिक प्रविधिप्रतिको आकर्षण हो। पछिल्लो एक वर्षमा नेपालीहरूले नगद बोक्ने बानीलाई तीब्र रूपमा पन्छाउँदै डिजिटल बैंकिङलाई आफ्नो जीवनशैली बनाइसकेका छन्।

२०८३ असार महिनाको तथ्याङ्कले विद्युतीय कारोबारमा क्रान्तिकारी फड्को मारेको देखाएको छ। यस अवधिमा डेबिट कार्ड प्रयोगकर्ताहरूले करिब १ करोड ६ लाख कारोबारमार्फत ८० अर्ब ८१ करोड रुपैयाँ बराबरको रकम छिनोफानो गरेका छन्।

त्यसैगरी, मोबाइल बैंकिङको प्रयोग अझ व्यापक बनेको छ। मोबाइल बैंकिङअन्तर्गत मात्रै ८ करोड २६ लाख कारोबारमार्फत ६९६ अर्ब ९४ करोड रुपैयाँको विशाल कारोबार भएको छ। यसले नेपाली बजारमा सानो चिया पसलदेखि ठूला डिपार्टमेन्ट स्टोरसम्म नगदको सट्टा डिजिटल माध्यमको प्रयोग अपरिहार्य बनिसकेको पुष्टि गर्छ।

त्यस्तै, पसलहरूमाझ लोकप्रिय बनेको क्युआर कोड भुक्तानीमार्फत ६ करोड ९६ लाख कारोबारबाट १८९ अर्ब ९१ करोड रुपैयाँको भुक्तानी सम्पन्न भएको छ। यी तथ्याङ्कहरूले बैंकहरूले भौतिक शाखा घटाए पनि प्रविधिको माध्यमबाट जनताको घरआँगनमा वित्तीय पहुँच अझ बलियोसँग पुगिरहेको यथार्थलाई उद्घाटित गरेका छन्।