टीकाको दक्षिणालाई कसरी बनाउने आर्थिक समृद्धिको आधार ?

दशैंको टीका र आशीर्वादसँगै हातमा पर्ने दक्षिणालाई केवल रमाइलो र उपभोगमा मात्र सीमित नराखी बुद्धिमानीपूर्वक लगानी गरेमा यसले भोलिको सुरक्षित र आर्थिक रूपमा स्वतन्त्र भविष्यको बलियो बाटो खोल्न सक्छ।

काठमाडाैँ । नेपाली हिन्दूहरूको महान् चाड बडादशैं हिजाे विजया दशमीको पावन स्वरूपमा देशैभरि हर्सोल्लासका साथ मनाइयाे । तर देशका अधिकतर भागमा विजयादशमीकाे टीका-जमरा र थाप्ने आशीर्वाद थाप्ने चलन आगामी काेजाग्रत पूर्णिमासम्मै चल्छ ।

मान्यजनको हातबाट टीका र प्रसादस्वरूप समृद्धिको आशीर्वाद ग्रहण गर्दै गर्दा अग्रजहरूबाट प्राप्त हुने दक्षिणाले घरघरमा बालबाबालिकादेखि युवायुवतीसम्मको उत्साहलाई चरम सीमामा पुर्‍याएको हुन्छ । दशैँ केवल एउटा चाड मात्र होइन, यो नेपाली जीवनशैलीको एउटा विशिष्ट र सास्कृतिक उत्सव हो ।

सडकभरि देखिएको चहलपहल, खुशीयालीले छाइरहेको रंगीन बजार, घर–घरमा पाक्ने मीठा–मीठा परिकार र आफन्तजनबीचको आत्मीय मिलनले वर्षदिनको थकानलाई मेटाउँछ।

वर्षमा एकपटक आउने यो पर्वले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने मात्र होइन, हाम्रा परम्परा, संस्कार, आदर र आशीर्वादको गहिरो अनुभूति पनि गराउँछ। यही माहोलमा टीकाको साइतपछि मान्यजनबाट प्राप्त हुने दक्षिणा, चाहे त्यो थोरै होस् वा धेरै, प्रत्येक नेपालीको हातमा एउटा सानोतिनो आर्थिक शक्ति झैं बनेर आइपुग्छ ।

आम रूपमा हेर्दा धेरैको दृष्टिमा दक्षिणा भनेको केवल रमाइलो गर्ने, मीठा परिकार खाने, नयाँ लुगा किन्ने वा चाडपर्वको रौनकतामा खर्च गर्ने साधन मात्रै हो भन्ने बुझिन्छ । तर, गहिरिएर सोच्ने हो भने यो पैसा केवल तत्कालको खर्चको साधन मात्रै होइन, बरु हाम्रै पसिना र अग्रजको आशिष मिसिएको भविष्य निर्माणको पहिलो पाइला पनि बन्न सक्छ ।

आज हाम्रो हातमा परेको यही सानो दक्षिणाले भोलिको सुरक्षा, सुनिश्चित लगानी र आत्मनिर्भर आर्थिक स्वतन्त्रताको ढोका खोल्न सक्छ, यदि हामीले यसलाई बुद्धिमानीपूर्वक र दुरदर्शी भएर प्रयोग गर्न सक्यौं भने ।

आज हामीले यही सामाजिक र सांस्कृतिक परिवेशसँग जोडिएको अति संवेदनशील प्रश्न-‘दशैंको दक्षिणालाई अब कहाँ र कसरी लगानी गर्ने ?’ भन्ने विषयमा गम्भीर र व्यावहारिक उत्तर खोज्ने प्रयत्न गरेका छौं ।

आखिर कसरी यो सानोतिनो रकमलाई बैंक बचत, सुरक्षित बीमा योजना, उदीयमान सेयर बजार वा अन्य साना–साना वैकल्पिक लगानीमा परिणत गरेर आफ्नो र परिवारको भविष्य सुरक्षित बनाउने ? कुन विकल्पले हामीलाई छोटो तथा दीर्घकालीन आर्थिक लाभ दिन सक्छ ?

यी तमाम विषयहरूलाई हामीले सरल, यथार्थपरक र व्यावहारिक शैलीमा तल प्रस्तुत छ:

१. बैंक बचतमा साना रकम जम्मा गर्नुहोस्

दशैंको समयमा मान्यजनबाट प्राप्त हुने दक्षिणा प्रायः स–सानो रकमको रूपमा हुन्छ । धेरैलाई लाग्न सक्छ, यति थोरै पैसाले के नै पो बैंकमा खाता खोल्नु र ? तर, यही ‘थोरै रकमको के काम र ?’ भन्ने मानसिकताले नै हाम्रो हातमा आएको पैसा फजुल खर्च भएर जाने अवस्था सिर्जना गर्छ, जुन दीर्घकालमा पछुताउने कारण बन्न सक्छ ।

कसरी सुरु गर्ने ?

• आफ्नो नाममा वा बालबालिकाको नाममा एउटा भरपर्दो बैंक वा वित्तीय संस्थामा बचत खाता खोल्नुहोस्,
• दशैंभरिमा आफन्त तथा मान्यजनबाट प्राप्त भएको सम्पूर्ण दक्षिणा रकम जस्ताको तस्तै त्यही खातामा लगेर जम्मा गर्नुहोस्,
• ‘थोरै रकम हो’ भनेर उपेक्षा नगरी यसलाई हरेक वर्ष निरन्तर रूपमा जोड्दै र बढाउँदै जाने बानी बसाल्नुहोस्,
• सानो–सानो बचतको निरन्तरताले भोलि गएर ठूलो धनराशिको रूप लिन सक्छ । यसरी जम्मा गरिएको पूँजी भविष्यमा आइपर्ने आकस्मिक स्वास्थ्य खर्च, उच्च शिक्षा, पारिवारिक आवश्यकता वा ठूलो लगानीको पूर्वतयारीका लागि अत्यन्तै भरपर्दो सहारा बन्न सक्छ ।

२. बीमा योजनामा लगानीमार्फत पारिवारिक सुरक्षा

हाम्रो समाजमा अझै पनि धेरैलाई के भ्रम छ भने बीमा भनेको केवल धनीमानीका लागि मात्र हो, यो धेरै महँगो हुन्छ र यसका लागि ठूलै रकम जुटाउनुपर्छ । तर यथार्थमा त्यस्तो होइन; आजको समयमा अति नै न्यून तथा सानो रकमबाट पनि जीवन बीमा, स्वास्थ्य बीमा वा दुर्घटना बीमा सहजै गर्न सकिने थुप्रै विकल्पहरू उपलब्ध छन् ।

सुझावहरू:

• आफ्नो आर्थिक हैसियत र पारिवारिक आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै कुनै भरपर्दो जीवन बीमा वा परिवार लक्षित स्वास्थ्य बीमा योजना छनोट गर्नुहोस्,
• यसपटकको दशैंको दक्षिणालाई बीमा कम्पनीको वार्षिक वा अर्धवार्षिक प्रिमियम भुक्तानी गर्ने गतिलो सुरुवातको रूपमा प्रयोग गर्नुहोस्,
• अहिले अधिकांश बीमा कम्पनीहरूले मासिक वा त्रैमासिक किस्ताबन्दी सुविधासमेत दिएका हुनाले यसले तपाईंको दैनिक जीवनमा कुनै किसिमको आर्थिक भार पनि पार्दैन,
• यसरी सानो दक्षिणाबाटै बीमाको थालनी गर्दा भविष्यमा आउन सक्ने आकस्मिक स्वास्थ्य जोखिम, अप्रत्याशित दुर्घटना र पारिवारिक आर्थिक संकटको बेलामा ठूलो सुरक्षा कवच प्राप्त हुनेछ ।

३. उदीयमान सेयर बजारमा सानो लगानीको अभ्यास

केही दशक अघिसम्म सेयर बजारलाई सीमित र ठूला धनाढ्य लगानीकर्ताहरूको मात्र खेलको रूपमा हेरिन्थ्यो । तर आजको डिजिटल युगमा त्यो धारणा पूरै फेरिएको छ । आज आम सर्वसाधारण र युवा पुस्ताले पनि स–सानो बचत रकमबाट सेयर बजारमा प्रवेश गरेर आफ्नो आर्थिक भविष्य उज्ज्वल बनाउने अवसर पाएका छन् ।

कसरी सुरु गर्ने ?

• दशैंपछि विभिन्न कम्पनीहरूबाट निष्कासन हुने सार्वजनिक निष्कासन (आइपीओ) वा सानो रकममा दोस्रो बजारबाटै केही कित्ता सेयर खरिद गरेर आफ्नो लगानी यात्राको श्रीगणेश गर्नुहोस्,
• आज घरमै बसेर मोबाइलका डिजिटल वालेट, बैंकका एप्स वा सेयर ब्रोकरहरूको अनलाइन प्रणालीमार्फत थोरै रकमबाट पनि सेयर बजारमा लगानी गर्न सकिने पूर्ण सहजता छ,
• १,००० रुपैयाँ जस्तो अति नै सामान्य र सानो रकमबाट पनि तपाईंले यसको सुरुवात गर्न सक्नुहुन्छ,
• सेयर बजारमा प्रवेश गर्नुअघի सामान्य अध्ययन, वित्तीय ज्ञान र सानो लगानीको रणनीतिले जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्न र दीर्घकालमा राम्रो प्रतिफल वा लाभ सुनिश्चित गर्न ठهलो मद्दत पुर्‍याउँछ ।

४. साना–साना वैकल्पिक लगानीका सुरक्षित बाटा

दशैंको दक्षिणालाई केवल मनोरञ्जनमा उडाउने भन्दा पनि यसलाई भविष्य निर्माणको एउटा दिगो दृष्टिले उपयोग गर्ने अन्य थुप्रै साना तर प्रभावकारी वैकल्पिक मार्गहरू पनि समाजमा उपलब्ध छन् :

अन्त्यमा, दशैंको यो खुसीको माहोलमा हात पर्ने थोरै भन्दा थोरै रकमको नियमित र अनुशासित लगानीले नै भोलिको दिनमा एउटा विशाल आर्थिक खजाना वा बलियो भविष्य तयार पार्ने अद्भूत क्षमता राख्छ भन्ने कुरालाई कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन ।

म्युचुअल फण्ड : विज्ञहरूको व्यवस्थापनमा सञ्चालन हुने भएकाले स–सानो रकम पनि म्युचुअल फण्डमा लगानी गरेर दीर्घकालीन रूपमा राम्रो आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ ।

सरकारी ऋणपत्र : सरकारद्वारा जारी गरिने यस्ता सुरक्षति बन्डहरूमा लगानी गर्दा डुब्ने डर हुँदैन र सुरक्षित रूपमा स्थिर तथा राम्रो ब्याजदर प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

स्मार्ट खर्चको संस्कृति: चाडपर्वका नाममा हुने अनावश्यक र फजुल खर्चहरूलाई कटौती गरी जोगिन आएको बाँकी रकमलाई अनिवार्य रूपमा लगानी वा बचत खातामा परिणत गर्ने बानी बसाल्नुहोस् ।