संकट र चुनौतीहरूको यो दौरमा विश्व अर्थतन्त्र कसरी टिकिरहेको छ ?

पछिल्ला वर्षहरूमा ठूला राजनीतिक तथा आपूर्तिको क्षेत्रका झट्काहरूको सामना गर्दै आएको विश्व अर्थतन्त्र प्रविधिमा आधारित नवप्रवर्तन र बजारको सन्तुलनका कारण आगामी दिनमा थप मजबुत बन्ने देखिन्छ।

विगत दुई वर्षयता बढ्दो जोखिम, अनिश्चितता र आपूर्तिको क्षेत्रमा देखिएका ठूला नकारात्मक झट्काहरूका बाबजुद पनि शेयर बजार र समग्र विश्व अर्थतन्त्रले राम्रोसँग आफ्नो स्थिरता कायम राख्न सफल भएको छ।

सन् २०२५ मा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले लागू गरेको ‘लिबरेसन डे’ (अप्रिल २) का ट्यारिफ अर्थात् भन्सार महसुलको झट्का पछि यस वर्ष इरान युद्ध सुरु भयो, जसले सन् १९७० को दशकको तेल संकट यताकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा संकट निम्त्यायो।

तर अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) को तथ्यांक अनुसार सन् २०२५ मा वैश्विक आर्थिक वृद्धिदर सन् २०२४ मा जस्तै ३.५ प्रतिशत कायम रह्यो र वैश्विक मुद्रास्फीति पनि सन् २०२४ को तुलनामा कम भयो। यद्यपि यस वर्ष वैश्विक वृद्धिदर घटेर ३ प्रतिशतमा सीमित हुने अनुमान गरिएको छ, तर सन् २०२७ मा यो पुनः सुधारिएर ३.४ प्रतिशत पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। यसका साथै सन् २०२६ मा केही बढे पनि सन् २०२७ मा मुद्रास्फीति पुनः सन् २०२५ कै स्तरमा फर्किनेछ।

विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएको यो स्पष्ट लचिलोपन पछाडिको कारण के हो र सन् २०२७ को यो तुलनात्मक रूपमा अनुकूल देखिएको परिदृश्यमा आउन सक्ने प्रमुख नकारात्मक जोखिमहरू के-के हुन्?

मन्दी रोक्ने चार प्रमुख कारक

अर्थतन्त्रलाई मन्दीमा जानबाट रोक्न चारवटा महत्त्वपूर्ण पक्षहरूले मुख्य भूमिका खेलेका छन्। पहिलो, बजारको अनुशासनले ट्रम्प प्रशासनलाई अर्थतन्त्रमा मुद्रास्फीति बढाउने नीतिहरूलाई थाँती राख्न बाध्य तुल्यायो। अमेरिकामा औसत भन्सार महसुल दर सन् २०२५ को जनवरीमा २.१ प्रतिशतबाट बढेर सोही वर्षको अप्रिल २ मा २१.५ प्रतिशत पुगेको थियो।

तर यसले सिर्जना गरेको बजार प्रतिक्रियाका कारण ट्रम्प पछि हट्न बाध्य भए र भन्सार दर घटाउन वार्ता गरे, जसले गर्दा हाल औसत महसुल दर ९.६ प्रतिशतमा झरेको छ। यसैगरी, इरानविरुद्ध युद्धमा जाने ट्रम्पको निर्णयले तेलको मूल्यमा धक्का पुर्‍यायो, बण्डको प्रतिफल बढायो र शेयर बजारमा समेत गिरावट ल्यायो, जसले उनलाई नाजुक युद्धविरामका लागि वार्ता गर्न बाध्य पारेर केही हदसम्म क्षति उल्टाउन मद्दत गर्‍यो।

दोस्रो, व्यापार ढाँचा, वैश्विक आपूर्ति शृंखला र अन्य उत्पादनशील तत्त्वहरूमा गरिएको समायोजनले भन्सार र तेलको झट्काको असरलाई कम गरायो। बजारमा धेरै नयाँ उत्पादकहरू र ऊर्जाका स्रोतहरू आएका कारण विश्व पहिलेको तुलनामा इन्धनमा कम निर्भर छ। विशेष गरी चीनमा रणनीतिक तेल सञ्चिति घटाइनु र मागमा आएको केही कमीले यस झट्काको असरलाई ठूलै मात्रामा साम्य बनायो।

तेस्रो, नीतिगत प्रतिक्रियाहरूले पनि यसको असरलाई केही हदसम्म सोस्न मद्दत गरे। वृद्धिदर जोखिममा परेको देखिएको सन् २०२५ मा धेरै विकसित अर्थतन्त्रहरूमा वित्तीय र मौद्रिक खुकुलोपन अपनाइयो, र त्यसपछि मुद्रास्फीतिको अपेक्षालाई स्थिर राख्न यस वर्ष मौद्रिक कसिलो नीति अवलम्बन गरियो।

चौथो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष, कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) मा भएको लगानीको बूमका कारण विश्व अहिले ठूलो र सकारात्मक दीर्घकालीन समग्र आपूर्ति झट्काको बीचमा छ। अमेरिका र चीन यसका स्पष्ट अगुवा हुन्, तर एसिया र युरोपका अन्य धेरै देशहरूले पनि पुँजीगत खर्च (क्यापेक्स) को यो चक्रबाट लाभ उठाइरहेका छन्, जसमा बढ्दो रक्षा खर्च पनि क्रमिक रूपमा जोडिएको छ।

अझै कायम छन् यी जोखिम

यद्यपि, विचार गर्नुपर्ने केही सम्भावित जोखिमहरू अझै बाँकी छन्। सुरुमा भन्नुपर्दा, भूराजनीतिक तनाव उच्च छ, हर्मुज जलमार्गबाट हुने ढुवानी सीमित र अनिश्चित बनेको छ, र ढुवानीका मुख्य मार्गहरू तथा साउदी पाइपलाइनमाथिका हालैका हुथी आक्रमणहरूले तेल र ग्यासको आपूर्तिलाई अझै सीमित पार्न सक्छ। तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल १०० डलरभन्दा माथि पुगिसकेको छ, र ऊर्जाको मूल्य जति लामो समयसम्म उच्च रहन्छ, मुद्रास्फीति बढाउने दबाब पनि त्यति नै बढी हुन्छ।

यसबाहेक, चीन र उसका वास्तविक सहयोगीहरू (रुस, इरान र उत्तर कोरिया) ले अमेरिकाका भूराजनीतिक कमजोरीबाट हौसला प्राप्त गरेमा हालै गरिएको साङ्केतिक अमेरिका-चीन ‘युद्धविराम’ लामो समय नटिकाउन सक्छ। सन् २०२८ मा ताइवानमा हुने निर्वाचनपछि त्यहाँ तनाव बढ्न सक्छ, र रुस-युक्रेन द्वन्द्व पहिले नै फराकिलो दायरामा फैलिसकेको छ ।

जसमा युक्रेनले रुसको भित्री भूभागसम्म आक्रमण गरिरहेको छ र रुसले युरोपविरुद्ध हाइब्रिड युद्ध चलाइरहेको छ। युक्रेनले रुसी ऊर्जा संरचनालाई निशाना बनाइरहेको हुनाले, युद्धविराम गर्न असफल हुँदा हाइड्रोकार्बनको मूल्यमा थप उकालो लाग्ने दबाब पर्नेछ।

यसैबीच, उदार लोकतन्त्रहरूमा राजनीतिक असफलताका लक्षणहरू बढ्दै गएका छन्, र अमेरिका, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली र स्पेनमा हुन गइरहेका आगामी निर्वाचनहरूले अझ बढी लोकतान्त्रिक वा पपुलिष्ट आर्थिक नीतिहरू निम्त्याउन सक्छन्, जसले वृद्धिदरलाई नोक्सान पुर्‍याउँछ र वित्तीय जोखिम बढाउँछ।

वास्तवमा, धेरै विकसित अर्थतन्त्रहरू र केही उददीय बजारहरूमा देखिएका ठूला राजकोषीय घाटा र उच्च ऋण-जिडिपी अनुपातले सार्वभौम बण्डको प्रतिफललाई बढाइरहेको छ, जसले निजी क्षेत्रको उत्पादन, पुँजीगत खर्च र उपभोगलाई ओझेलमा पार्ने तथा ऋण संकटको जोखिम बढाउने खतरा निम्त्याएको छ।

एआई बूम अर्को जोखिमको स्रोत हो । र यसमा पनि अतिरञ्जनाका लक्षणहरू देखिन थालेका छन्। यदि यो एउटा यस्तो बुलबुले सावित भयो जुन कुनै बिन्दुमा फुटेर जान्छ वा सुक्छ भने, यसको परिणामस्वरुप नकारात्मक सम्पत्ति प्रभाव (कम उपभोग), ऋण समस्याहरू, र लगानीकर्ता तथा परिवारहरूमा आत्मबलको कमी आउन सक्छ।

नीतिको मोर्चामध्ये, वृद्धि घटाउने र मुद्रास्फीति बढाउने मुद्रस्फीतिजन्य झट्काहरूले मूल्य स्थिरता र पूर्ण रोजगार दुवै कायम राख्ने दोहोरो जिम्मेवारी पाएका केन्द्रीय बैंकहरूप्रति एउटा दुविधा सिर्जना गर्छन्।

यदि उनीहरूले मुद्रास्फीतिविरुद्ध लड्न थप ब्याजदर वृद्धि आवश्यक छ भन्ने निष्कर्ष निकाले भने, यसले उच्च निजी तथा सार्वजनिक ऋणको अवस्था र ऋण मुद्रीकरणको जोखिमका कारण वृद्धिदरलाई कमजोर बनाउन सक्छ र वित्तीय स्थायित्वसम्बन्धी चिन्ताहरू बढाउन सक्छ।

भविष्यको मार्ग

आधारभूत परिदृश्यमा, यी नकारात्मक जोखिमहरू नियन्त्रित रहनेछन्, सन् २०२७ मा वैश्विक आर्थिक वृद्धिदर सुधारिनेछ, र उत्पादकत्व बढाउने प्राविधिक नवप्रवर्तनहरूले विश्व अर्थतन्त्रलाई बलियो टेवा दिँदै गर्दा मुद्रास्फीति घट्नेछ।

यस्तो अवस्थामा, उच्च बण्ड प्रतिफल मुद्रास्फीति वा राजकोषीय घाटा र ऋणको चिन्ताभन्दा बढी एआई बूमद्वारा निर्देशित हुनेछ। यसबाहेक, भूराजनीतिक तनावमा सहजता आउनु पक्कै पनि सम्भव छ । र यसले ऊर्जाको मूल्य घटाउनेछ, जसले गर्दा पछिल्ला वर्षहरूको सकारात्मक (यहाँसम्म कि दोहोरो अंकको) प्रतिफलको निरन्तरताका लागि अनुकूल परिस्थितिहरू सिर्जना हुनेछन्।

तर यदि ठूला जोखिमहरू वास्तवमै साकार भए भने, ऊर्जा र कमोडिटीको मूल्य उच्च रहन सक्छ वा अझै बढ्न सक्छ, र व्यापार तथा आपूर्ति शृंखलाहरूमा अझ गम्भीर अवरोध आउन सक्छ। यसले उच्च बण्ड प्रतिफल र कम इक्विटी मूल्य दुवैको साथमा एक गम्भीर बजार करेक्सनको जोखिमलाई महत्त्वपूर्ण रूपमा बढाउनेछ।

तथापि, बढी सकारात्मक परिदृश्य नै अझै सम्भावित परिदृश्य हो। प्रविधिको साथ बलियो छ, बजार अनुशासनले खराब नीतिहरूलाई अझै पनि नियन्त्रणमा राख्नेछ, र अमेरिका र चीन दुवैले आफ्नो द्वन्द्वलाई शिथिल बनाउन प्रतिबद्ध रहेको देखाएका छन्।

सम्भावित जोखिमहरूको दायरालाई विचार गर्दा, हालको यो लचिलोपन कायम रहिरहनेछ भन्ने आशा गर्नै पर्छ। धेरै कुरा राजनीतिक नेताहरूले अतिवादबाट जोगिन र मानव इतिहासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्राविधिक नवप्रवर्तनहरूलाई असफल नबनाउन कति सावधानी अपनाउँछन् भन्नेमा निर्भर रहनेछ।

(नाैरियाल रुबिनी न्युयोर्क विश्वविद्यालयको स्टर्न स्कुल अफ बिजनेसमा अर्थशास्त्रका प्राेफेसर एमेरिटस हुन्। यो लेख 'प्रोजेक्ट सिन्डिकेट' बाट साभार गरिएको हो।)