प्रकृति, श्रद्धा र आरोग्यको महापर्व: आज अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर मनाइँदैछ छठ

काठमाडौं । कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन आज साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई पूजा–आराधना गर्दै विधिपूर्वक अर्घ्य दिइँदैछ। बिहानै स्नान गरी दिनभर निर्जल व्रत बसेका व्रतालुहरूले बेलुकी नदी, तलाउ तथा पोखरीको किनारमा गएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ।

चार दिनसम्म मनाइने सूर्य आराधनाको यो पर्व कार्तिक शुक्ल चतुर्थीदेखि सुरु भई सप्तमीसम्म चल्ने गर्दछ। शनिबारदेखि प्रारम्भ भएको यस पर्वअन्तर्गत आज साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइँदैछ भने भोलि बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गरी पर्वको विधिवत समापन गरिनेछ।

चार दिनसम्म विधिपूर्वक मनाइने छठको स्वरूप

छठ पर्वको पहिलो दिन चतुर्थीका दिनलाई ‘नहाय–खाय’ भनिन्छ, जस दिन व्रतालुहरूले स्नान गरी चोखो खाएर व्रतको संकल्प गर्छन्। दोस्रो दिन पञ्चमीका दिन ‘खर्ना’ मनाइन्छ, जस दिन दिनभर उपवास बसेर साँझपख सख्खरको खीर (रसियाव) बनाएर देवतालाई चढाएपछि प्रसाद ग्रहण गरिन्छ। तेस्रो दिन षष्ठीका दिन मुख्य पर्व हुन्छ, जसमा साँझ नदी वा तलाउको किनारमा बनाएको घाटमा गएर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ। अन्तिम दिन सप्तमीको बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर यो कठोर व्रत सम्पन्न गरिन्छ।

पौराणिक र ऐतिहासिक महत्त्व

पौराणिक कथनअनुसार महाभारतकालमा द्रौपदी र पाँच पाण्डवहरूले अज्ञातवास सफल होस् भनी सूर्यदेवको आराधना गरेका थिए। सोही कालदेखि छठ पर्व मनाउने परम्परा सुरु भएको जनविश्वास छ। त्यस्तै, सूर्य पुराणका अनुसार अत्रिमुनिकी पत्नी अनुसूयाले पहिलोपटक छठ व्रत गरी अटल सौभाग्य र पतिप्रेम प्राप्त गरेकी थिइन्, जसलाई नै यो पर्वको प्रारम्भिक आधार मानिन्छ।

त्यसैगरी, साम्ब पुराणमा उल्लेख भए अनुसार भगवान् कृष्णका पुत्र साम्बले कुष्ठरोगबाट मुक्ति पाउन सूर्य आराधना गरेपछि स्वस्थ भएका थिए। त्यसैले पनि छठ व्रत गरे दुःख, दरिद्रता र रोगबाट मुक्ति पाइने जनविश्वास रहेको छ।

प्रकृति, विज्ञान र स्वास्थ्यको अनौठो संगम

छठ पर्व सूर्यदेवप्रतिको श्रद्धा र कृतज्ञताको प्रतीक मानिन्छ। सूर्यबिना पृथ्वीमा जीवन सम्भव छैन भन्ने मान्यताअनुसार यस पर्वले प्रकृति र जीवनबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। सूर्य किरणबाट रोग निवारण हुने र आरोग्य प्राप्त हुने विश्वासले पनि यस पर्वलाई वैज्ञानिक दृष्टिले अर्थपूर्ण बनाएको छ।

यस पर्वमा प्रयोग हुने सामग्रीहरू पूर्ण रूपमा प्राकृतिक र अर्गानिक हुन्छन्। व्रतालुहरूले ठकुवा, भुसवा, उखु, केराका घरी, कागती, अदुवा, नरिवल र विभिन्न मौसमी फलफूलहरू प्रसादका रूपमा चढाउँछन्। यी सामग्रीहरूले स्थानीय कृषि उपज र प्रकृतिको सम्मान दर्शाउँछन्। जो स्वयं व्रत बस्न सक्दैनन्, उनीहरू अरू व्रतालुहरूमार्फत आफ्नो कामना व्यक्त गर्छन्। आर्थिक अभाव भएकाहरू समेत समाजको सहयोग वा भिक्षा मागेर भए पनि यो पर्व श्रद्धा र भक्तिभावका साथ मनाउने चलन रहेको छ, जसले सामाजिक सद्भाव र समताको सन्देश दिन्छ।