अनुशासन र देश प्रेमको पाठ, नेपाली सेनाले तयार पारेको ९० हजार युवाको यो प्रेरणादायी फौज

कठिन अनुशासन, नेतृत्व विकास र राष्ट्रप्रतिको अटल समर्पणसहित स्कुले विद्यार्थीहरूलाई देशको कर्णधार बनाउने नेपाली सेनाको यो महान् अभियानले आज हजारौँ युवाहरूलाई राष्ट्र निर्माणको बाटोमा डोर्याइरहेको छ।

काठमाडौँ । स्कुलको झोला बोक्ने कलिला काँधहरूमा जब नेपाली सेनाको अनुशासन र राष्ट्रप्रतिको अगाध स्नेह मिसिन्छ, तब जन्मन्छ एउटा बेग्लै इतिहास। नेपालका भित्री गल्ली र सुदूर गाउँहरूका विद्यालयबाट सुरु हुने राष्ट्रिय सेवा दल (एनसीसी) को यो यात्रा केवल केही साताको तालिम मात्र होइन, बरु किशोरकिशोरीहरूको मनोविज्ञानलाई बदल्दै उनीहरूलाई देशको कर्णधार बनाउने एक अदभुत प्रयोगशाला हो।

बिहानको शीतसँगै मैदानमा कुद्ने र कठिन कसरतका बीच समयको पावन्दी सिक्ने यी विद्यार्थीहरू जब तालिम सकाएर बाहिरिन्छन्, तब उनीहरूको आँखाहरूमा देशप्रतिको उत्तरदायित्व र छातीमा एउटा अलौकिक आत्मविश्वास प्रष्ट झल्किन्छ।

नेपालको भूभाग जति जटिल छ, यहाँका युवाहरूलाई सक्षम बनाउने यो राष्ट्रिय अभियानको मार्गसमेत त्यत्तिकै चुनौतीपूर्ण तर रोमाञ्चक छ। विद्यालय परिसरमै संस्थागत तालिम र त्यसपछि सेनाका विभिन्न शिक्षालयहरूमा आयोजना हुने वार्षिक सामूहिक क्याम्पले उनीहरूलाई शारीरिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि फलामजस्तै दह्रो बनाउँछ।

पछिल्लो समय नेपाली समाज शारीरिक र मानसिक रुपमा कमजोर बन्दै गएको विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएका छन् । अस्पतालहरुमा लाग्ने भीडभाडले पनि त्यो संकेत गर्छन् । खासगरी शहरी क्षेत्रमा आवादी बढ्दै गएपछि स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या थप बढ्न थालेको चिकित्सकहरुको अनुमान छ ।

इन्टरनेटको दुनियाँले देखाउने भिन्न भिन्न चित्र, चरित्र र विश्वको लाइभ टेलिकास्टले मान्छेहरुमा निराशा बढेको छ । थुप्रै समाजशास्त्रीहरुले नेपाली समाज मानसिक रुपमा निकै कमजोर बन्दै गएको औँल्याइरहेका छन् । समाजमा बढ्दो नैराश्यता, आलोचनाका स्वर र बेलाबखत सामाजिक सद्भावमा की आउन थालेका दृष्यशरुले आम रुपमै अनुशासन हिनता र लघुताभाष बढेको देखाएका छन् ।

यस्तो परिवेशमा सेनाको उक्त प्रयासले दशौँ हजार किशोर किशोरीलाई शारीरिक र मानसिक रुपमा सशक्त पार्दै लगेको छ ।

अहिलेसम्म १५ हजार २१५ जना सिनियर र ७४ हजार ६७९ जना जुनियर गरी कुल ८९ हजार ८९४ जना युवाहरूले यो कठोर तर प्रेरणादायी अग्निपरीक्षा पार गरिसकेका छन्। प्रारम्भिक चरणमा सीमित विद्यार्थीलाई मात्र तालिम प्रदान गरिने व्यवस्था रहे पनि हाल वार्षिक रूपमा ७ हजार ७१० जना विद्यार्थीलाई तालिम प्रदान गर्ने क्षमता विकास भएको छ।

तालिमको यो दायरा अब रोकिएको छैन, बरु सेनाले यसलाई अझ फराकिलो बनाउँदै आगामी दिनमा वार्षिक रूपमा कम्तीमा ११ हजार ५०० विद्यार्थीहरूलाई दीक्षित गर्ने महत्वकाङ्क्षी लक्ष्य लिएको छ।

‘देशभरका विद्यालयबाट असाध्यै धेरै माग आइरहेको छ । तर हामीले चाहेर पनि माग गर्ने सबैलाई यो तालिममा समेट्न सकिरहेका छैनौँ’ नेपाली सेनाका प्रवक्ता सहायक रथी राजाराम बस्नेत भन्छन्, ‘हाम्रो सामथ्र्य नै सीमित छ ।’

उनले यस्तो तालिममा वित्तीय र प्रशासनिक व्यवस्थापनका साथै सक्रीय सैनिकलाई नै प्रशिक्षकका रुपमा पठाउनु पर्ने भएकाले सेनाको सामथ्र्यले ठूलो संख्यामा तालिम दिन असमर्थ भएको बताए । ‘सक्रीय सैनिक नै पठाउनु पर्ने हुन्छ । तर हाम्रो सेनाका लागि राज्यले दिएको दायित्व धेरै छन् । ठूलो संख्यामा सक्रीय सैनिकलाई यस्तो तालिममा सहभागि गराइराख्न हाम्रो जनशक्ति पर्याप्त हुँदैन’, उनले थपे ।

उद्देश्य र छनोट प्रक्रिया

यस महान् अभियानको मुटु भनेको यसका स्पष्ट उद्देश्य र कडा नीतिगत व्यवस्थाहरू हुन्, जसले युवाहरूलाई दिशा निर्देश गरिरहेका छन्। विसं २०२७ सालमा बनेको राष्ट्रिय सेवा दल ऐनको कानुनी दायराभित्र रहेर सञ्चालित यो संस्थाले मुख्यतया विद्यार्थीहरूमा अनुशासन, नैतिकता र इमान्दारिताको गहिरो भावना जगाउने काम गर्छ।

युवाहरूको नेतृत्व क्षमता र व्यक्तित्व विकास गर्नु, राष्ट्रभक्ति, राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भाव अभिवृद्धि गर्नु यसका प्रमुख ध्येयहरू हुन्। साथै, विपद् तथा राष्ट्रिय संकटका समयमा अग्रपङ्क्तिमा खटिन सक्ने दक्ष स्वयंसेवक जनशक्ति तयार पार्नु र नागरिक–सैनिक सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउनु पनि यसको मुख्य उद्देश्य हो।

यो यात्रामा सामेल हुनका लागि अपनाइने छनोट प्रक्रिया उत्तिकै वैज्ञानिक र निष्पक्ष छ। शिक्षा मन्त्रालय र नेपाली सेनाका सम्बन्धित निकायहरूको सिफारिसमा विद्यालयहरू छनोट गर्दा दुर्गम र पछाडि परेका क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिइन्छ।

जसमा सरकारी विद्यालयलाई ६० प्रतिशत र निजी विद्यालयलाई ४० प्रतिशतको सन्तुलन मिलाइएको हुन्छ भने प्रत्येक विद्यालयबाट छात्र र छात्राको समानुपातिक तथा समावेशी सहभागिता सुनिश्चित गरिएको हुन्छ।

यसरी छनोट भएर आएका विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयमै ७९ दिनसम्म संस्थागत तालिम र त्यसपछि चारवटा विशेष शिक्षालयमा २१ दिनको वार्षिक सामूहिक क्याम्प गराएर कुल १०० दिनको तालिममार्फत विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक तथा नेतृत्वमुखी अनुभव प्रदान गरिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिको उत्प्रेरक: वाई.ई.पी

देशको सीमाभित्र मात्र सीमित नरहेर यो अभियानले अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र मित्रतामा समेत नयाँ आयाम थपेको छ। विभिन्न मित्र राष्ट्रहरूसँगको ‘युवा आदान–प्रदान कार्यक्रम’ (वाई.ई.पी) मार्फत सयौँ नेपाली विद्यार्थीहरूले विश्वमञ्चमा आफ्नो बौद्धिक र सांस्कृतिक उपस्थिति जनाएका छन् भने विदेशी युवाहरूले पनि नेपालको माटोमा आएर सैनिक कूटनीतिको यो अनुपम पाटोको अनुभव संगालेका छन्।

यस कार्यक्रममार्फत् विद्यार्थीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, सांस्कृतिक आदान–प्रदान तथा नेतृत्व विकासको अवसर प्राप्त हुन्छ। हालसम्म सात मित्र राष्ट्रहरूसँग कार्यक्रम सञ्चालन भइसकेको छ।

नेपालबाट ५९५ भन्दा बढी विद्यार्थी विदेशका यस्ता कार्यक्रममा सहभागी भएका छन् भने ती राष्ट्रहरूबाट ५५३ जना युवा नेपाल भ्रमण गरी सांस्कृतिक तथा शैक्षिक आदान–प्रदानमा सहभागी भएका छन्।

यस कार्यक्रमले सैनिक कूटनीति तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको नेपाली सेनाको जनसम्पर्क तथा सूचना निर्देशनालयले जनाएको छ ।

तालिम पश्चातको सम्बन्ध

तालिम सकिएपछि क्याडेटहरू हराएर जाँदैनन्; विसं २०७५ मा स्थापित ‘एनसीसी आलुम्नाई एसोसिएसन नेपाल’ अन्तर्गत देशभर ५६ भन्दा बढी स्थानीय समितिहरू बनिसकेका छन्।

यस संस्थाले केन्द्र, प्रदेश तथा स्थानीय तहमा संगठन विस्तार गर्दै विपद् व्यवस्थापन, रक्तदान, वृक्षारोपण, स्वास्थ्य शिविर, सरसफाइ अभियान, जनचेतनामूलक कार्यक्रम तथा विभिन्न सामाजिक सेवामूलक कार्यहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ।

राष्ट्रिय सेवा दल ऐन २०२७ लाई समय सापेक्ष परिमार्जन गर्नको निमित्त २०८१ मा नयाँ मस्यौदा तयार गरी रक्षा मन्त्रालय पठाईएको सैन्य प्रवक्ता बस्नेतले जानकारी दिए । उक्त मस्यौदामा आलुम्नाई एसोसिएसनलाई समेत समेटिएको छ । हाल यस्तो एशोसियसन सेवा दलको आन्तरिक कार्यबिधि अनुसार संचालनमा रहेकाले ‘अहिले भइरहेकै अभ्यासलाई ऐनमा राख्ने गरी विधेयकको मस्यौदा तयार पारिएको’ बस्नेतले जानकारी दिए ।

दशकौँको अभ्यासबाट सिक्दै, अघि बढ्दै

यो भव्य र प्रेरणादायी यात्राको पृष्ठभूमि खोज्दै जाँदा यसको जरा धेरै पुरानो इतिहासमा जोडिएको भेटिन्छ। संसारमा सन् १८५६ को क्रिमियम युद्धबाट फर्किएका वेलायती सेनाहरूले युवाहरूमा अनुशासन भर्न सुरु गरेको ‘नेभल ल्याड्स ब्रिगेड’ को अवधारणाबाट प्रेरित हुँदै नेपालमा विसं २००८ सालमै यसको पहिलो बीजारोपण भएको थियो।

त्यसपछि देशको विकासमा युवाहरूको स्वस्फूर्त सहभागिता जुटाउने उद्देश्यका साथ विसं २०२२ साल कार्तिक ७ गते विधिवत् रूपमा राष्ट्रिय सेवा दलको जन्म भयो। तत्कालीन राजा महेन्द्रबाट विसं २०२४ साल फागुन ७ गते राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा आफ्नो झण्डा प्राप्त गरेको यो संस्थाले त्यसयता कहिल्यै पछाडि फर्केर हेरेको छैन।

यसरी दशकौँको इतिहास बोकेको र समयसापेक्ष परिमार्जनका लागि नयाँ ऐनको मस्यौदा मन्त्रालयसम्म पुर्याइसकेको यो संस्था आज पनि त्यत्तिकै ऊर्जावान् छ। उपलब्ध सीमित स्रोतसाधनको उच्चतम प्रयोग गर्दै नेपाली सेनाले केवल सडक र भौतिक संरचना मात्र बनाएको छैन, उसले ‘भविष्यका कर्णधार’ युवाहरूको चरित्र निर्माणमा योगदान गरिरहेको छ।

सेनाले अब यस्ता तालिमप्राप्त पूर्व क्याडेटहरूसँग अझ सुमधुर सम्बन्ध राख्न उनीहरुको ‘डेटाबेस’ सुदृढ गर्ने भनेको छ । उनीहरुलाई बेलाबखत पुनर्ताजगी तालिम सञ्चालन गर्ने, रोजगारसँग जोड्ने कार्यक्रम विकास गर्ने, नीति निर्माणमा सहभागिता बढाउने तथा नियमित रुपमा त्यस्ता युवाहरुलाई सहयोग गर्न ‘ट्रेसर स्टडी’ सञ्चालन गर्ने योजना रहेको सैन्य प्रवक्ताले बताएका छन् ।