खाडीको युद्धले ‘विश्व शक्ति’ बन्ने चीनको महत्त्वाकांक्षा माथि ठूलो धक्का लागेको हो ?

काठमाडौँ । पश्चिम एसियामा जारी भीषण युद्धको प्रत्यक्ष राप चीनले अहिले नै भोगिसकेको त छैन, तर यसका कम्पनहरू बेइजिङसम्म पुग्न थालेका छन्।

अल्पकालीन रूपमा चीनसँग केही महिना पुग्ने इन्धन भण्डारण सुरक्षित छ र आवश्यक परेमा उसले छिमेकी रुसतर्फ हात फैलाउन सक्छ।

तर दीर्घकालीन रूपमा यो युद्धले पश्चिम एसियामा उसको अर्बौँ डलरको लगानी र वैश्विक शक्तिका रूपमा स्थापित हुने महत्त्वाकांक्षामा कस्तो असर पार्ला भन्ने चिन्ताले बेइजिङका सत्ताधारीहरूलाई पिरोल्न थालेको छ।

आर्थिक दबाब र बदलिँदो प्राथमिकता

यो संकट यस्तो समयमा आएको छ, जब बेइजिङमा कम्युनिस्ट पार्टीका हजारौँ प्रतिनिधिहरू देशको खस्कँदो अर्थतन्त्रलाई उकास्ने मार्गचित्रबारे छलफल गरिरहेका छन्।

घरजग्गा कारोबारमा आएको मन्दी, कम उपभोग र स्थानीय सरकारहरूको बढ्दो ऋणसँग जुधिरहेको चीनले सन् १९९१ यताकै न्यून आर्थिक वृद्धिको लक्ष्य राखेको छ।

चीनले निर्यात मार्फत आफ्नो आर्थिक समस्या हल गर्ने आशा राखेको थियो, तर अमेरिकासँगको जारी व्यापार युद्ध र अहिले पश्चिम एसियाको अस्थिरताले उसका प्रमुख व्यापारिक मार्ग एवम् ऊर्जा आपूर्तिमा ठूलो चुनौती थपिदिएको छ।

हर्मुज जलसन्धि जस्ता रणनीतिक मार्गहरू अवरुद्ध भइरहेमा यसको पीडा चीनका लागि अझै असह्य हुने देखिन्छ।

विज्ञहरूका अनुसार पश्चिम एसियाको अशान्तिले चीनका लागि महत्त्वपूर्ण मानिएका अन्य क्षेत्रलाई पनि प्रभावित तुल्याउनेछ। उदाहरणका लागि, अफ्रिकी अर्थतन्त्रहरू खाडी मुलुकको पुँजीमा निर्भर छन्।

यदि त्यहाँको लगानी रोकियो भने त्यसले निम्त्याउने अस्थिरताले चीनको बृहत्तर र दीर्घकालीन हितमा गम्भीर क्षति पुर्‍याउनेछ। विश्वभर फैलिएको आफ्नो लगानी र बजारका कारण चीन यो अनपेक्षित युद्धबाट निकै सशंकित बनेको छ।

इरानसँगको सम्बन्ध: मित्रता कि स्वार्थ ?

इरानलाई लामो समयदेखि चीनको घनिष्ठ मित्रका रूपमा हेरिने गरिएको छ। सन् २०१६ मा चिनियाँ राष्ट्रपतिको तेहरान भ्रमण र सन् २०२१ मा गरिएको २५ वर्षे रणनीतिक साझेदारीले यसलाई थप पुष्टि गर्छ।

चीनले इरानमा ४०० अर्ब डलर लगानी गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो भने बदलामा इरानले निरन्तर तेल दिने सम्झौता भएको थियो। तथ्याङ्क अनुसार चीनले आफ्नो कुल कच्चा तेल आयातको झन्डै १२ प्रतिशत इरानबाट लिने गरेको छ, जसमा धेरैजसो तेल मलेसियाको नाममा लुकाएर ल्याइने गरिएको दाबी गरिन्छ।

तर, यो सम्बन्ध जति प्रगाढ देखिन्छ, त्यति भावनात्मक भने छैन। विश्लेषकहरूका अनुसार चीन र इरानको सम्बन्ध वैचारिक भन्दा पनि लेनदेनमा आधारित छ। इरानले अमेरिकालाई अल्झाइरहँदा चीनलाई आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न सजिलो हुन्थ्यो, जुन चीनको ‘फुटाउ र राज गर’ भन्ने शासन रणनीतिको एउटा हिस्सा मात्र थियो।

चीनले पश्चिमा देशहरूले जस्तो रक्षा सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गर्दैन, त्यसैले उसको कुनै पनि सहयोगी संकटमा पर्दा ऊ सैन्य सहयोगका लागि दौडिएर जाने सम्भावना रहँदैन। बेइजिङ जहिले पनि कुनै पनि प्रत्यक्ष द्वन्द्वबाट टाढै रहन चाहन्छ।

शक्ति सन्तुलन र चीनको सीमितता

इरानमाथि भएको आक्रमण र त्यहाँको नेतृत्वलाई लक्षित गरी गरिएका कारबाहीले चीनको साझेदारीको सीमालाई छर्लङ्ग पारिदिएको छ। भेनेजुएला र अहिले इरानको घटनाले देखाएको छ कि चीन आफ्ना नजिकका मित्रहरूलाई सैन्य सुरक्षा दिन असमर्थ छ।

चीनले आफूलाई अमेरिकाको विकल्पका रूपमा ‘जिम्मेवार शक्ति’ भन्न रुचाए पनि वर्तमान युद्धले वास्तविक महाशक्ति हुनुको अर्थ के हो भन्ने कुरा अमेरिकाले सैन्य बल मार्फत प्रमाणित गरिदिएको छ।

आर्थिक रूपमा सबल भए पनि चीन आफ्ना मित्रहरूलाई यस्ता आक्रमणबाट जोगाउन सक्ने अवस्थामा अझै पुगिसकेको छैन।

यसको बदलामा चीनले आफूलाई स्थिर र भरोसायोग्य नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्ने रणनीति लिएको छ। पश्चिमा जगतले अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र नैतिकताका कुरा गरे पनि व्यवहारमा दोहोरो मापदण्ड अपनाएको आरोप चीनले लगाउँदै आएको छ।

यो द्वन्द्वका कारण इन्धन र हवाई यातायातमा आउने अवरोधले पश्चिमा देशहरूलाई भन्दा दक्षिण गोलार्धका विकासोन्मुख देशहरूलाई बढी मार पर्ने देखिन्छ, जसका कारण केही महिनामा खाद्य संकट समेत आउन सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका छन्।

अमेरिकी राष्ट्रपतिसँगको भेट

अहिले चीनले निकै सावधानीपूर्वक कदम चालिरहेको छ। यसै महिना अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग हुने तय भएको उच्चस्तरीय भेटवार्ता चीनका लागि निकै महत्त्वपूर्ण छ।

इरानमाथिको आक्रमणको आलोचना गर्दा चीनले अमेरिकी राष्ट्रपतिलाई सिधै निशाना बनाएको छैन, ताकि आगामी वार्तामा सहजता होस्।

चीनले यस युद्धलाई अमेरिकाको छवि बिगार्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गरे पनि एउटा अनिश्चित र अस्थिर अमेरिका चीनको आफ्नै हितका लागि पनि टाउको दुखाइको विषय बनेको छ।

बेइजिङले अब केही समय परिस्थिति नियाल्ने र ओमान तथा फ्रान्स जस्ता देशहरूसँग मिलेर मध्यस्थताको प्रयास गर्ने सङ्केत दिएको छ। तर, यो युद्ध जति लम्बिनेछ, चीनको ‘ग्लोबल गेम प्लान’ त्यति नै अनिश्चित बन्दै जाने निश्चित छ।

बीबीसी न्यूजबाट अनौपचारिक अनुवादसहित ।