इरानले इन्टरनेटको तार काटिदियो भने के हुन्छ ? एउटा रोचक एक्सप्लेनर
हामीले चलाउने इन्टरनेट कुनै अदृश्य खानी वा आकाशबाट होइन, समुद्रको हजारौँ मिटर गहिराइमा बिछ्याइएका मानिसको कपालभन्दा पनि मसिना ‘सिसाका तार’ बाट दौडिएर आउँछन्। युद्ध वा कलहका कारण यदि ती संवेदनशील तारहरू काटिए भने संसारको अर्थतन्त्र र सञ्चार केही बेरमै ढुङ्गे युगमा फर्कन सक्छ- जसको विकल्प न स्याटेलाइट हुनसक्छ, न त कुनै आधुनिक हतियार नै।
काठमाडौँ । यो कुनै काल्पनिक कथा होइन, बरु हाम्रो आधुनिक सभ्यता टिकेको त्यो अदृश्य र संवेदनशील धरातलको यथार्थ हो, जसलाई हामी ‘इन्टरनेट’ भन्छौँ।
तपाईँको हातमा रहेको मोबाइलमा फेसबुकको एउटा तस्बिर खुल्दा वा एउटा भिडियो चल्दा, त्यो डाटा आकाशबाट होइन, समुद्रको अनकन्टार गहिराइमा सुतिरहेका लामा र मसिना तारहरूबाट दौडिएर आएको हुन्छ।
अहिले पर्सियन खाडी वरपर बढ्दै गरेको तनाव, विशेषगरी इरान र स्ट्रेट अफ हर्मुजको क्षेत्रमा देखिएको युद्धको बादलले एउटा भयानक प्रश्न जन्माएको छ- के कसैले ती समुद्री तारहरू काटिदियो भने संसार ठप्प हुन्छ?
यो बुझ्नका लागि पहिले हामीले इन्टरनेटको त्यो संसार नियाल्नुपर्छ, जुन धेरैका लागि आजसम्म एउटा रहस्य नै छ।
इन्टरनेटले कसरी काम गर्छ ?
हामीमध्ये धेरैलाई लाग्न सक्छ- इन्टरनेट पनि पेट्रोलियम पदार्थ जस्तै जमिनमुनिको कुनै गहिरो खानीबाट निकालिन्छ वा पानीको मूल फुटेझैं धर्तीबाट निस्कन्छ। तर वास्तविकता यो भन्दा निकै फरक र रोचक छ।
इन्टरनेट कुनै प्राकृतिक स्रोत होइन, यो त मानिसले बनाएको एउटा विशाल ‘सञ्जाल’ मात्र हो। तपाईँको हातमा रहेको मोबाइलमा फेसबुक, युट्युब वा टिकटकका भिडियोहरू आउनुको पछाडि समुन्द्रको गहिराइदेखि आकाशको उचाइसम्मको एउटा अद्भुत यात्रा लुकेको छ।
इन्टरनेटको कुनै निश्चित ‘उत्पत्ति केन्द्र’ छैन। यो संसारभरका करोडौं कम्प्युटरहरूलाई एकआपसमा जोड्ने एउटा पुल हो। यसलाई सजिलो गरी बुझ्दा, यदि तपाईँले युट्युबमा कुनै भिडियो हेर्नुभयो भने, त्यो भिडियो वास्तवमा अमेरिका वा सिंगापुरमा रहेको गुगलको एउटा ठूलो कम्प्युटर (जसलाई ‘सर्भर’ भनिन्छ) मा थन्किएर बसेको हुन्छ। जब तपाईँले क्लिक गर्नुहुन्छ, त्यो भिडियो त्यहाँबाट बिजुलीको गतिमा दौडिँदै तपाईँको मोबाइलसम्म आइपुग्छ।
यो यात्राका लागि संसारभरि समुन्द्रको पिँधमा ठुला-ठुला तारहरू (सबमरिन केबल) बिछ्याइएका छन्। तिनै तारहरू हुँदै इन्टरनेट नेपाल आइपुग्छ र हाम्रा इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूले त्यसलाई स-साना अप्टिकल फाइबरका पाइपमार्फत तपाईँको घरको राउटरसम्म पुर्याउँछन्।
तपाईँको राउटरले त्यो तारबाट आएको संकेतलाई हावामा ‘वाइफाई’ तरंगको रूपमा छोडिदिन्छ, जसलाई तपाईँको मोबाइलले समात्छ र भिडियो चल्न थाल्छ।
तसर्थ, इन्टरनेट भनेको कुनै जादुई वस्तु पनि होइन, बरु यो त सूचना आदानप्रदान गर्ने एउटा अत्याधुनिक डिजिटल सडक हो। तपाईँले टिकटकमा एउटा भिडियो हेरिरहँदा त्यो भिडियोले सात समुन्द्र पार गरेर, हजारौँ माइल लामा तारहरू छिचोल्दै, र तपाईँको घरको सानो राउटर पार गर्दै मोबाइलको स्क्रिनसम्मको यात्रा केही सेकेन्डमै तय गरिसकेको हुन्छ।
यो मानव सभ्यताले सिर्जना गरेको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा जटिल र शक्तिशाली संरचना हो, जसले आज पुरै विश्वलाई एउटा सानो कोठामा सीमित गरिदिएको छ।
यसमा थप बुझ्नु पर्ने अर्को कुरा हो– इन्टरनेटको गति । इन्टरनेट जोड्दा मानिसहरू प्रायः सोध्छन्- “कति एमबीपीएसको नेट हो?” यो ‘एमबीपीएस’ भनेको इन्टरनेटको गति नाप्ने एकाइ हो। यसको पूर्ण रूप ‘मेगाबिट्स प्रति सेकेन्ड’ हुन्छ।
यसलाई धाराको पानीसँग तुलना गरौँ। यदि तपाईँको घरमा सानो पाइपबाट पानी आउँछ भने बाल्टिन भरिन समय लाग्छ, तर ठुलो पाइप छ भने तुरुन्तै भरिन्छ।
एमबीपीएस ठ्याक्कै त्यही पाइपको आकार जस्तै हो। जति धेरै एमबीपीएस भयो, त्यति नै छिटो डाटा तपाईँको मोबाइलमा डाउनलोड हुन्छ र भिडियो नअड्की चल्छ।
समुद्रमुनि विच्छ्याइएको इन्टरनेट सञ्जाल :
समुद्रमुनिको त्यो जादुई संसार
इन्टरनेट को सञ्जाल माकुराको जालो जस्तै हुन्छ, जुन जालोले पुरै संसारलाई ढाकेको छ । त्यो जालोको सबैभन्दा बलिया धागाहरु समुद्रको गहिराईबाट विच्छ्याइएका हुन्छन् । संसारको ९९ प्रतिशत इन्टरनेट ट्राफिक समुद्रको फेदमा बिछ्याइएका ‘सबमरिन केबल’ अर्थात् समुद्री तारहरूबाट प्रवाहित हुन्छ।
यी तारहरू हेर्दा बगैँचामा पानी लगाउने पाइपजस्तै देखिन्छन्, तर यिनको भित्र मानिसको कपालभन्दा पनि मसिना सिसाका रेशा (अप्टिकल फाइबर) हुन्छन्।
यी रेशाभित्र डाटा बिजुलीको गतिमा होइन, प्रकाशको गतिमा दौडिन्छ। जब तपाईँ काठमाडौँमा बसेर अमेरिकामा रहेका आफ्ना आफन्तलाई ‘हेल्लो’ भन्नुहुन्छ, त्यो शब्द एउटा प्रकाशको झिल्को बनेर समुद्रको हजारौँ मिटर गहिराइमा रहेका यी तारहरू हुँदै केही मिलिसेकेन्डमै सात समुन्द्र पार पुग्छ।
प्रशान्त महासागरदेखि अरब सागरसम्म, यी तारहरूले पृथ्वीलाई एउटा ऊनीको डल्लोलाई धागोले बेरेझैँ बेरेका छन्।
घाँटी थिचिएको इन्टरनेट
इन्टरनेटको यो विश्वव्यापी सञ्जालमा केही यस्ता ठाउँहरू छन्, जसलाई ‘चोक पोइन्ट्स’ वा घाँटी भनिन्छ। इरान नजिकैको स्ट्रेट अफ हर्मुज र लाल सागर यस्तै क्षेत्र हुन्। युरोपलाई एसिया र अफ्रिकासँग जोड्ने लगभग सबै मुख्य तारहरू यही साँघुरो समुद्री बाटो भएर जान्छन्।
कल्पना गर्नुस्, एउटा व्यस्त राजमार्ग जहाँबाट हजारौँ गाडी गुड्छन्, तर त्यहाँ एउटा सानो पुल छ। यदि त्यो पुल भत्कियो भने पूरा सहरको आवागमन रोकिन्छ। इन्टरनेटका लागि यो क्षेत्र त्यही पुल हो।
यदि इरानले वा कुनै युद्धका कारण ती तारहरू सामूहिक रूपमा काटिए भने, त्यो केवल एउटा प्राविधिक अवरोध हुनेछैन। त्यो डिजिटल युगको ‘ब्ल्याकआउट’ हुनेछ। युरोप र एसियाबीचको सञ्चार लगभग टुट्ने छ।
गुगल, अमेजन र माइक्रोसफ्टका सर्भरहरूले एकअर्कालाई चिन्न छोड्नेछन् र हामीले डिजिटल दुनियाँमा बनाएको साम्राज्य तासको महलझैँ ढल्न सक्छ।
स्याटेलाइट विकल्प बन्न सक्ला ?
माथि चर्चा गरिएजस्तै ‘फाइबर नेट’ निकै भरपर्दो र तीव्र हुन्छ । तर यसका लागि घर-घरसम्म तार पुर्याउनुपर्छ। त्यस्तो तारको सुरक्षामाथि चिन्ता परेका बेलामा स्वाभाविक प्रश्न उब्जिन्छ– के यसको विकल्पमा ‘स्याटेलाइट नेट’ हुनसक्छ त ?
एलन मस्कको स्टारलिंक जस्ता स्याटेलाइट नेटले आकाशमा रहेका उपग्रहबाट सिधै तपाईँको घरको छानामा रहेको छाता (एन्टेना) मा सिग्नल पठाउँछ।
स्याटेलाइट नेट विकट हिमाल वा दुर्गम ठाउँका लागि वरदान हो । तर यसले विश्वको पुरै इन्टरनेट बजारलाई धान्न सक्ने अवस्था अहिले छैन। किनभने, तारबाट आउने इन्टरनेट जति स्थिर र सस्तो स्याटेलाइटबाट हुँदैन।
साथै, अन्तरिक्षमा रहेका यी स्याटेलाइटहरूमाथि अर्को ठुलो जोखिम पनि छ। आधुनिक आणविक हतियार वा ‘एन्टी-स्याटेलाइट’ मिसाइलले आकाशमै यी उपग्रहलाई ध्वस्त पार्न सक्छन्। युद्धको समयमा यदि कसैले स्याटेलाइट खसालिदियो भने त्यो क्षेत्रको इन्टरनेट ठप्प हुन सक्छ।
त्यसैले, सुरक्षाको दृष्टिकोणले स्याटेलाइट नेट सधैं र अझ बढी जोखिममा रहन्छ।
नेपालमा पर्ने सिधा असर
नेपाल जस्तो भूपरिवेष्ठित देशका लागि यो झनै घातक छ। नेपालले प्रयोग गर्ने इन्टरनेटको मुख्य हिस्सा भारतको मुम्बई र चेन्नईका तटहरूमा ठोकिने समुद्री तारहरूबाट आउँछ। भारत आफैँ पनि ती समुद्री तारहरूमा निर्भर छ। यदि अरब सागरमा तारहरू काटिए भने भारतका ठूला ‘डाटा सेन्टर’ हरू भोका हुनेछन्।
यसको असर तपाईँको मोबाइलमा युट्युब नचल्नुमा मात्र सीमित हुनेछैन। नेपालका बैंकहरूले गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार रोकिनेछ। वैदेशिक रोजगारीमा रहेका लाखौँ नेपालीले घरमा पैसा पठाउने ‘रेमिट्यान्स’ प्रणाली ठप्प हुनेछ, किनभने पैसा पठाउने सफ्टवेयरले पनि तिनै तारहरू प्रयोग गर्छन्।
अस्पतालका मेसिनदेखि सरकारी तथ्याङ्कसम्म, जुन क्लाउडमा राखिएका छन्, ती सबै पहुँचबाहिर हुनेछन्। दक्षिण एसियाली देशहरू अचानक डिजिटल अन्धकारमा धकेलिनेछन्, जहाँ सूचनाको खडेरी पर्नेछ।
भविष्यको जोखिम
यो जोखिम केवल इरान र अमेरिकाबीचको युद्धमा मात्र सीमित छैन। आजको युगमा कुनै ठूलो आतंकवादी समूह वा राज्य-इतर शक्तिले पनि यो सञ्जाललाई ध्वस्त पार्न सक्छ। समुद्रमुनिका यी तारहरूलाई सुरक्षा दिनु संसारकै सबैभन्दा कठिन काममध्ये एक हो।
हजारौँ माइल लामा यी तारहरू कतै न कतै असुरक्षित हुन्छन्। एउटा सानो पनडुब्बी वा अत्याधुनिक उपकरण प्रयोग गरेर कसैले रणनीतिक ठाउँका तार काटिदियो भने, संसारको अर्थतन्त्रमा दैनिक अर्बौँ डलरको क्षति हुनेछ।
यस्तो अवस्थामा संसारले के विकल्प अपनाउँछ त?
विकल्पहरू नभएका होइनन्। डाटालाई अर्को बाटोबाट घुमाएर पठाउन सकिन्छ- जस्तै अमेरिका र प्रशान्त महासागर हुँदै।
तर, यसले इन्टरनेटको गति यति सुस्त बनाइदिनेछ कि आधुनिक सफ्टवेयरहरूले काम गर्नै छोड्नेछन्। स्याटेलाइट इन्टरनेट (जस्तै एलन मस्कको स्टारलिङ्क) एउटा आशा हो, तर यसले संसारको यति विशाल डाटाको भार धान्न सक्ने क्षमता अझै राख्दैन।
अति-आश्रित समाज
हामीले समाज र राज्यलाई ‘पेपरलेस’ र ‘फेसलेस’ बनाउँदै इन्टरनेटमा जुन स्तरको निर्भरता बढाएका छौँ, के त्यो जायज छ?
यो प्रश्न अहिले विश्वका ठूला चिन्तकहरूका अगाडि उभिएको छ। हामीले हाम्रा सबै सम्झनाहरू गुगल फोटोमा राख्यौँ, हाम्रो सबै पैसा बैंकको डिजिटल खातामा राख्यौँ, र हाम्रा सबै परिचय पत्रहरू अनलाइन बनायौँ।
तर, यो सबै एउटा सिसाको धागो (अप्टिकल फाइबर) मा टिकेको छ भन्ने हामीले बिर्सियौँ।
जबसम्म तार सुरक्षित छ, हामी आधुनिक छौँ। जुन दिन माकुरोको जालोका रेसाजस्तै यी तारहरू काटिन्छ, हामी झन्डै ५० वर्ष पछाडि धकेलिनेछौँ। इन्टरनेटमा अति-आश्रित हुनुको अर्थ हो- हामीले आफ्नो अस्तित्वको साँचो एउटा यस्तो मेसिनलाई सुम्पिएका छौँ, जसको स्विच हाम्रो हातमा छैन।
डिजिटल प्रविधिले जीवन सहज त बनाएको छ, तर यसले एउटा यस्तो “एकल विन्दु विफलता” सिर्जना गरेको छ, जहाँ एउटा तार काटिँदा पूरै देशको शासन व्यवस्था नै कोमामा जान सक्छ। त्यसैले, पूर्ण रूपमा डिजिटल हुनुभन्दा पहिले ‘एनालग’ वा भौतिक विकल्पहरूलाई जीवित राख्नु राज्यको बुद्धिमानी हुनेछ।
अन्यथा, समुद्रको त्यो शान्त गहिराइमा रहेका तारहरू काटिनुको अर्थ केवल फेसबुक बन्द हुनु होइन, बरु आधुनिक मानव सभ्यताको लय नै भत्किनु हो।
(यो सामग्री हामीले दिएको ‘इन्स्ट्रक्सन’का आधारमा एआईले तयार पारेको हो, जसमा सामान्य सम्पादन गरिएको छ ।)
