अमेरिका-चीनको प्रविधि एकाधिकार, के विश्व नयाँ ‘डिजिटल उपनिवेशवाद’ तर्फ जाँदैछ?

अमेरिका र चीनको प्रविधि एकाधिकारले विश्वलाई डिजिटल उपनिवेशतर्फ धकेलिरहेको बेला, मध्यम शक्ति राष्ट्रहरूले साझा एआई पूर्वाधार र नीतिमार्फत यो नयाँ खतरालाई रोक्न सक्छन्।

विश्व अहिले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) अर्थात् कृत्रिम बौद्धिकताको युगमा प्रवेश गर्दै गर्दा, संयुक्त राज्य अमेरिका र चीनले अन्य सबै देशहरूमाथि स्पष्ट प्राविधिक वर्चस्व कायम गरिसकेका छन्। यी दुई महाशक्तिले अहिले एआई निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने ‘स्ट्याक’ का लगभग हरेक तहमाथि नियन्त्रण राखेका छन्; जसमा हार्डवेयर, डाटा प्रणाली, सफ्टवेयर र एपहरू पर्छन् ।

जसले मिलेर एआईको समग्र रूप निर्माण गर्छन्।

उनीहरूले अन्य कुनै पनि देशले प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने गतिमा एआई पूर्वाधारमा लगानी गरिरहेका छन्। एआईमा देखिएको यो ‘जी-टु’ (G2) अर्डर अर्थात् दुई देशको हालिमुहालीले सुरक्षा, अर्थतन्त्र र संस्कृतिका क्षेत्रमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ र यसले विश्वका अन्य देशहरूलाई ‘डिजिटल उपनिवेश’ को स्तरमा पुर्‍याउने खतरा पैदा गरेको छ।

यदि यो अवस्थालाई चुनौती दिइएन भने, एआई क्रान्तिले पहिलो औद्योगिक क्रान्तिको साम्राज्यवादी चरित्रलाई नै पुनः दोहोर्याउन सक्छ।

इतिहास फर्केर हेर्दा, ब्रिटिश राजले भारतमा हातहतियार, रेलमार्ग, टेलिग्राफ र आधुनिक कारखानाहरू भित्र्याएको थियो । तर ती प्रविधिको स्वामित्व र सञ्चालन गर्ने औपनिवेशिक संस्थाहरूमाथि भारतीयहरूको कुनै नियन्त्रण थिएन।

डेढ शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म ब्रिटिश लगानीकर्ताहरूले भारतलाई व्यवस्थित रूपमा लुट्दै र गरिब बनाउँदै मोटो मुनाफा कमाइरहे। सन् १७०० मा विश्व अर्थतन्त्रमा भारतको हिस्सा २४.५ प्रतिशत थियो, तर सन् १९४७ मा ब्रिटिसहरू बाहिरिँदा त्यो घटेर मात्र ४ प्रतिशतमा सीमित भयो।

यस्तै किसिमको दुर्घटनाबाट बच्नका लागि आजका मध्यम शक्ति राष्ट्रहरूले सामूहिक रूपमा आफ्नै खुला एआई स्ट्याक निर्माण गर्नुपर्छ र यो आवश्यक पनि छ। यसका लागि सुरक्षा र प्राविधिक मापदण्डहरूमा संयुक्त कदम, स्वतन्त्र खुला-तौल (ओपन-वेट) मोडलको विकास, प्रत्येक तहमा प्रतिस्पर्धात्मकता र इन्टरअपरेबिलिटी तथा सबैका लागि डिजिटल सार्वजनिक वस्तुको रूपमा एआई एजेन्टहरू उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ।

यद्यपि, अमेरिका वा चीनको नियन्त्रण बाहिर तेस्रो र खुला एआई स्ट्याक निर्माण गर्ने समयसीमा निकै साँघुरो छ। आगामी दशकभित्र अमेरिका र चीन यति धेरै अगाडि बढ्न सक्छन् कि उनीहरूको विकल्प तयार गर्नु लगभग असम्भव हुनेछ।

एआईमा प्रवाहित भइरहेको अपार लगानी

पछिल्ला वर्षहरूमा अमेरिका र चीनले एआई क्षेत्रमा अभूतपूर्व रकम खन्याएका छन्, जसले यस कार्यको विशालतालाई प्रष्ट पार्छ। गत मार्च महिनामा एनभिडियाका प्रमुख कार्यकारी जेन्सेन हुआङले स्पष्ट पारेझैँ, एआई स्ट्याकमा पाँचवटा तहहरू हुन्छन्: कम्प्युटिङका लागि ऊर्जा, एआई मोडल चलाउने चिपहरू, कम्प्युटिङ र स्टोरेजका लागि पूर्वाधार, सूचना प्रशोधन गर्ने मोडलहरू, र अन्तिम प्रयोगकर्तालाई सेवा दिने एप्लिकेसनहरू।

डाटालाई छैटौं तहको रूपमा लिन सकिन्छ, जसले एआई मोडललाई सान्दर्भिक जवाफ दिन आवश्यक पर्ने सन्दर्भ प्रदान गर्छ।

अमेरिकाको लगानीको मात्रा मात्रै पनि निकै डरलाग्दो छ। गोल्डम्यान स्याक्सको अनुमान अनुसार सन् २०२६ मा अमेरिकी कम्पनीहरूले एआई पूर्वाधारमा ६ खर्ब डलर लगानी गर्नेछन्, जबकि ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनको अनुमानमा सन् २०२५ देखि २०३२ को बीचमा डाटा सेन्टर र सम्बन्धित पूर्वाधारमा कुल अमेरिकी लगानी १ नील ३ खर्ब (१०.३ ट्रिलियन) डलर पुग्नेछ, जुन वार्षिक रूपमा कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) को ३.६ प्रतिशत हुन आउँछ।

यसले एआईलाई अमेरिकी इतिहासको अहिलेसम्मकै ठूलो प्राविधिक प्रयास बनाउनेछ। यसको तुलनामा, सन् १८७० देखि १८९० को रेलमार्ग बूमको समयमा औसत वार्षिक लगानी जीडीपीको २.२ प्रतिशत थियो, जबकि सन् १९५६ देखि १९७३ सम्मको अन्तरराज्यीय राजमार्ग निर्माणको समयमा यो १.१ प्रतिशत थियो ।

सन् १९९६ देखि २००३ को टेलिकम र फाइबर-अप्टिकल निर्माणको समयको लगानी बराबर नै हो। चीनले पनि डाटा सेन्टर, चिप कारखानाहरू र आफ्नै फ्रन्टियर एआई मोडलहरूमा ठूलो लगानी गरिरहेको छ। उससँग पहिले नै उन्नत ऊर्जा पूर्वाधार उपलब्ध छ र यसले आफ्ना डाटा सेन्टरहरूलाई कम लागतमा नवीकरणीय बिजुली आपूर्ति गर्न सक्छ ।

विशेष गरी भित्री मंगोलियामा जहाँ सौर्य र वायु ऊर्जा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। रोडियम ग्रुपको अनुमान अनुसार चीनले सन् २०२६ मा एआई प्रणालीहरूमा करिब १४० अर्ब डलर र सन् २०२७ मा करिब १९० अर्ब डलर लगानी गर्नेछ।

तर चीनको चिप निर्माण क्षमता अझै पनि अमेरिकाको भन्दा पछाडि छ, त्यसैले चीनले अत्याधुनिक कम्प्युटिङ क्षमतामा कम खर्च गर्छ र मोडलको कार्यसम्पादन सुधार गर्न सफ्टवेयर अप्टिमाइजेसनमा बढी ध्यान केन्द्रित गर्छ।

महाशक्तिको पकड

संयुक्त रूपमा भन्नुपर्दा, अमेरिका र चीनले विश्वव्यापी एआई लगानीको ठूलो हिस्सा आकर्षित गरेका छन्, जबकि उनीहरूका कम्पनीहरूले विश्वभरका परियोजनाहरूमा पनि लगानी गरिरहेका छन्। फ्रान्सको मिस्ट्राल, भारतको सर्वम, र दक्षिण कोरियाको के-एक्सिओनजस्ता केही अपवादहरू बाहेक लगभग सबै प्रमुख एआई मोडलहरू उनीहरूकै हातमा छ ।

चाहे ती प्रोप्राइटरी हुन् वा ओपन-वेट, अमेरिकी र चिनियाँ कम्पनीहरूद्वारा नै सबैथाेक विकसित गरिएका छन्। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, विश्वको करिब ७५ प्रतिशत शीर्ष एआई प्रतिभा अमेरिका वा चीनमै आधारित छन्। चीनले अन्य कुनै पनि देशको तुलनामा बढी एआई अनुसन्धानकर्ताहरू उत्पादन गर्छ र एआई शिक्षा तथा अनुसन्धानको उत्पादनमा अग्रणी स्थानमा छ।

बाँकी प्रतिभाहरू बेलायत, फ्रान्स, भारत, दक्षिण कोरिया, क्यानडा र जर्मनीलगायतका विभिन्न देशहरूमा छरिएका छन्।

बिजुली झैँ एआई पनि एक सर्वव्यापक प्रविधि हो जसले स्वास्थ्य सेवा र वित्तीय सेवादेखि लिएर उन्नत उत्पादनसम्मको विश्वव्यापी अर्थतन्त्रका हरेक पक्षलाई रूपान्तरण गर्न तयार छ। बिजुली जस्तै, तपाईंले जति धेरै प्रयोग गर्नुहुन्छ, त्यति नै बढी तिर्नुपर्छ।

अब कल्पना गर्नुहोस् कि, जब-जब तपाईं बत्ती बाल्नुहुन्छ, तपाईंले अमेरिकी वा चिनियाँ कम्पनीलाई पैसा तिर्नुपर्छ। आवश्यक पुँजी र प्रतिभालाई हेर्दा, जी-टु बाहिरका कम्पनीहरूले आफ्नै एआई पूर्वाधार निर्माण गर्न संघर्ष गर्नुपर्नेछ । र उनीहरू आफ्नो डाटा र एप्लिकेसनहरू व्यवस्थापन गर्न अमेरिकी वा चिनियाँ कम्पनीहरूमाथि अधिकाधिक रूपमा निर्भर बन्नेछन्।

साओ पाउलोमा ग्राहकहरूलाई सेवा दिइरहेको ब्राजिलियन एआई कम्पनीको उदाहरण लिनुहोस्। एउटा अमेरिकी डाटा सेन्टरले यसको डाटा होस्ट गर्नेछ, जबकि अमेरिकी प्रशिक्षित मोडलहरूले पोर्चुगिज भाषामा आउटपुट उत्पन्न गर्नेछन्। यसरी उक्त कम्पनीको नाफा उसका अमेरिकी प्रदायकहरूले तोक्ने मूल्यमा निर्भर हुनेछ।

डिजिटल परनिर्भरता

अमेरिकी कम्पनीहरूले कुम्ल्याउने आर्थिक नाफाका साथसाथै, ती ब्राजिलियन कम्पनीहरू अमेरिकी सरकारको दयामा पनि बाच्नुपर्ने स्थिति आउँछ। गत जुन महिनामा, ट्रम्प प्रशासनले एन्थ्रोपिकलाई आफ्ना नवीनतम मोडलहरूमा विदेशी नागरिकहरूको पहुँच सीमित गर्न निर्देशन दियो।

यो प्रतिबन्ध लागू गर्न नसक्ने भएपछि कम्पनीले सबै प्रयोगकर्ताहरूका लागि मोडलहरू बन्द गरिदियो। केही हप्तापछि यो आदेश फिर्ता लिइयो, तर यस घटनाले एआई सेवाहरूमा पहुँच कसरी विदेशी सरकारद्वारा निर्धारण हुन सक्छ भन्ने प्रष्ट पारेको छ।

अमेरिकी वा चिनियाँ प्रदायकहरूद्वारा लिइने उच्च मूल्यले परनिर्भर अर्थतन्त्रहरूलाई तहसनहस पार्न सक्छ, र त्यसको मुनाफा दुई महाशक्तिहरूकै पोल्टामा जान्छ। यदि ती जी-टु देशहरूले अत्याधुनिक प्रविधि रोके भने, अन्य देशहरू प्रमुख उद्योगहरूमा प्रतिस्पर्धा गर्न असमर्थ हुनेछन्।

यसभन्दा पनि बढी खतरनाक सम्भावनाहरू रहेका छन्। आयोजक देशलाई पत्तै नदिलाई अमेरिका वा चीनका अभिनेताहरूले लुकेका मालवेयर वा सुरक्षा ब्याकडोरमार्फत रिमोटबाट नियन्त्रण गरेर निगरानी, ​​साइबर आक्रमण र राजनीतिक हेरफेरका लागि एआई प्रयोग गर्न सक्छन्।

यी खतराहरू पत्ता लगाउन उन्नत एआई साइबर सुरक्षा उपकरणहरू आवश्यक पर्दछन्, जसमा धेरैजसो अमेरिकी र चिनियाँ कम्पनीहरूद्वारा नै विकसित गरिएका छन्। अमेरिका र चीनले आफ्ना एआई स्ट्याकहरूद्वारा प्रदान गरिएको अपार भूराजनीतिक शक्तिलाई राम्ररी बुझेका छन्।

आफ्नो स्थितिलाई सुदृढ पार्न, दुवैले अन्य देशहरूलाई आ-आफ्नो प्रविधि इकोसिस्टममा बाँध्न लक्षित पहलहरू सुरु गरेका छन्। अमेरिकाले “प्याक्स सिलिका” लाई प्रवर्द्धन गरिरहेको छ भने चीनले आफ्नो “डिजिटल सिल्क रोड” अगाडि बढाइरहेको छ। दुवैले आफ्ना प्रभाव क्षेत्रभित्रका देशहरूलाई डाटा सेन्टर क्षमताको आश्वासनसहित आफ्ना एआई स्ट्याकहरूमा पहुँच प्रदान गर्छन्, साथै घरेलु कम्पनीहरूलाई तिनीहरूमा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्छन्।

ओपन-वेट मोडलहरू अपनाउँदैमा एआई परनिर्भरता रोकिँदैन। जसरी ओपन-वेट मोडलहरू द्रुत रूपमा विकसित हुन्छन्, कम्पनीहरू र देशहरू कुनै विशेष संस्करणमा सीमित नभई मोडलको आर्किटेक्चर र विकास रोडम्यापमा नै फस्न सक्छन्। र अधिकांश अग्रणी ओपन-वेट मोडलहरू अमेरिकी र चिनियाँ कम्पनीहरूद्वारा विकसित भइरहेका कारण, तिनीहरूलाई अपनाउँदा देशहरू अमेरिका वा चीनको स्ट्याकसँगै बाँधिन सक्नेछन्।

घरेलु व्यवसायहरूका लागि अमेरिकी वा चिनियाँ कम्पनीहरूसँग साझेदारी गर्ने बलियो प्रोत्साहनहरू छन्। तिनीहरू छिटो रूपमा एआईको फ्रन्टियरमा पुग्न र महत्त्वपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक लाभ हासिल गर्न सक्छन्। यो व्यवस्थाले घरेलु कम्पनीहरूको लागि द्रुत नाफा वृद्धिको सिर्जना गर्नेछ भने तिनीहरूका विदेशी साझेदारहरूलाई स्थिर आम्दानी प्रदान गर्नेछ।

यद्यपि, यी नाफाहरूले घरेलु कम्पनीहरू र तिनीहरूका विदेशी साझेदारहरूलाई राष्ट्रिय च्याम्पियनको रूपमा उभ्याउन र त्यसबाट आउने मुनाफा कुम्ल्याउन प्रेरित गर्नेछ।

प्रतिस्पर्धा नियमनकारी निकायहरूले उनीहरूलाई प्रतिस्पर्धा विरोधी आचरणको लागि छानबिन गर्न कम इच्छुक हुन सक्छन्, जबकि विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धीहरू बजारमा प्रवेश गर्न हिचकिचाउनेछन्। प्राविधिक विकास ठप्प हुनेछ, र उपभोक्ताहरूसँग सीमित विकल्पहरू मात्र बाँच्नेछन्।

साझा गठबन्धनको आवश्यकता

डिजिटल उपनिवेशवाद रोक्नका लागि जी-टु बाहिरका देशहरूले संसारभरका उत्कृष्ट प्रविधिहरू प्रयोग गरेर निर्माण गरिएका आफ्ना खुला र प्रतिस्पर्धात्मक एआई स्ट्याकहरूमाथि नियन्त्रण राख्नुपर्छ। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, त्यहाँ कुनै पनि विदेशी-नियन्त्रित चोकपइन्टहरू हुनु हुँदैन, विशेष गरी सार्वजनिक क्षेत्र, वित्तीय र राष्ट्रिय सुरक्षा अनुप्रयोगहरूको लागि।

विद्युत् क्षेत्रले यसका लागि एक उपयोगी मोडल प्रदान गर्दछ। प्रत्येक देशले विश्वभरबाट प्राप्त उपकरणहरू प्रयोग गरेर आफ्नै बिजुली प्रणाली व्यवस्थापन गर्छ। विश्वव्यापी सुरक्षा र प्राविधिक मापदण्डहरू अन्तर्राष्ट्रिय वार्ताका उपज हुन्, र उपकरण प्रदायकहरूले ती पालना गर्न आवश्यक हुन्छ।

पावर ग्रिडको प्रत्येक तहमा धेरै उपकरण प्रदायकहरू प्रतिस्पर्धा गर्छन्, जबकि समग्र ग्रिड कार्यसम्पादनलाई कडा रूपमा नियमन गरिन्छ।

फ्रान्सले मिस्ट्राललाई दिएको समर्थन, जापानले आफ्नो आर्थिक-सुरक्षा नीतिमा गरेको एआईको एकीकरण, बेलायतको एआई सेक्युरिटी इन्स्टिच्युटको स्थापना, र संयुक्त अरब इमिरेट्सले कम्प्युटिङ क्षमता निर्माण गर्न आफ्नो ऊर्जा स्रोतहरूको प्रयोग । यी सबै सही दिशामा चालिएका कदमहरू हुन्।

तर यी कुनै पनि प्रयासले आफ्नै दममा खुला एआई स्ट्याक उत्पादन गर्न सक्दैन। फ्रान्स, जर्मनी, बेलायत, भारत, युएई, क्यानडा र ब्राजिल जस्ता मध्यम शक्तिहरूले यो हासिल गर्न विभिन्न मोर्चामा सँगै काम गर्नुपर्नेछ। यदि उनीहरू सफल भए, उनीहरूको स्ट्याकले अमेरिका र चीनको मुकाबला गर्न सक्नेछ, जसले बौद्धिक क्रान्तिको लागि अर्को मार्ग प्रदान गर्नेछ।

विश्वव्यापी व्यापार, उड्डयन, दूरसञ्चार, आणविक ऊर्जा र समुद्री क्षेत्रले सबै अन्तरराष्ट्रिय सहयोगबाट ठूलो लाभ उठाएका छन्। एआई पनि यसभन्दा भिन्न छैन। फिनल्याण्ड र नर्वेले हालै प्रस्ताव गरेझैँ संयुक्त राष्ट्र संघको छातामुनि होस्, वा अन्य कुनै बहुपक्षीय संस्थामार्फत होस्, मध्यम शक्ति राष्ट्रका सरकारहरूले प्राविधिक र सुरक्षा मापदण्डहरू आफ्नै देशका एआई प्रणालीहरूमा लागू गरिएको सुनिश्चित गर्न एक अन्तरराष्ट्रिय एआई सुरक्षा निकाय स्थापना गर्नुपर्छ।

यी मापदण्डहरूले ठूलो व्यावसायिक वजन बोक्नेछन्, जसले गैर-जी-टु देशहरूमा खरिद, नियमन, बीमा र उत्तरदायित्व नियमहरूलाई आकार दिनेछ। त्यसपछि अमेरिका र चीनसँग त्यस्ता मापदण्डहरू सेट गर्न मद्दत गर्ने बलियो प्रोत्साहन हुनेछ।

कर नीति र ‘दुनिया’ को परिकल्पना

मध्यम शक्तिहरूको गठबन्धनले एकीकृत एआई कर प्रणालीलाई पनि अगाडि बढाउनुपर्छ, जुन एआईको मुनाफा अमेरिकी र चिनियाँ कम्पनीहरूद्वारा कुम्ल्याइनबाट रोक्न आवश्यक छ। यो ओईसीडी मार्फत गरिएको सामूहिक कारबाही थियो जसले न्यूनतम कर्पोरेट कर दरमा अन्तरराष्ट्रिय सम्झौताको नेतृत्व गर्यो ।

सीमापार एआई सेवाहरूको लागि कर दरहरू स्थापित गर्न अहिले यस्तै प्रयासको आवश्यकता छ। एआई कर राजस्वलाई बालबालिकाका लागि लगानी छुट्याउन सक्नुपर्छ। ब्ल्याकरकका प्रमुख कार्यकारी ल्यारी फिंकले हालै उल्लेख गरेझैँ, सन् १९८९ यता अमेरिकी इक्विटीमा लगानी गरिएको एक डलर औसत ज्यालासँग जोडिएको एक डलरभन्दा १५ गुणा बढेको छ।

यस्तै इक्विटी-लिंक गरिएका योजनाहरूले भावी पुस्ताहरूलाई आफ्नो श्रमबाट मात्र नभई एआई अर्थतन्त्रको स्वामित्वबाट पनि सम्पत्ति निर्माण गर्ने अवसरहरू प्रदान गर्नेछन्।

मध्यम शक्तिहरूले नजिकैको फ्रन्टियर, ओपन-वेट मोडलहरू विकास गर्ने संयुक्त एआई कम्पनी स्थापना गर्न एआई कर राजस्वलाई आपसमा जोड्न सक्छन्। त्यो कम्पनी, जसलाई हामी हिन्दी, उर्दू, फारसी, अरबी र अन्य धेरै भाषाहरूमा “संसार” जनाउने शब्द “दुनिया” भनौं, त्यसले क्लाउड पूर्वाधारका लागि रेड ह्याट र वेब ब्राउजरहरूका लागि मोजिलाले जे गरेको छ, एआई मोडलहरूका लागि ठ्याक्कै त्यस्तै गर्ने लक्ष्य राख्नेछ।

यसलाई नगद ब्रेक-इभनमा पुग्न १० अर्ब डलरभन्दा बढीको लगानी आवश्यक पर्नेछ, जुन कुनै पनि मध्यम शक्ति राष्ट्रले आफ्नो एक्लो प्रयासमा लगानी गर्न सक्नेभन्दा धेरै बढी हो।

दुनियालाई एक मिसन-लक फाउन्डेसन पनि आवश्यक पर्नेछ। जस्तै बोस्च स्टिफ्टुङ वा स्कट ट्रस्ट, जसको स्वामित्व द गार्डियनसँग छ- जसले कम्पनीको खुलापनको रक्षा गर्न र अधिग्रहण रोक्नको लागि गोल्डेन सेयर राख्छ।

यसका मोडलहरू एआई सुरक्षा निकायद्वारा नियमन र प्रमाणित गरिन सक्छन्। यो अमेरिका र चीनका उत्कृष्ट मोडलहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्नेछ, तर प्याक्स सिलिका र डिजिटल सिल्क रोडको नियन्त्रण बाहिर रहनेछ। यसरी देशहरूले जी-टु मा निर्भर नरही महत्वपूर्ण सार्वजनिक सेवाहरू र राष्ट्रिय सुरक्षा आवश्यकताहरूका लागि दुनियाका मोडलहरू प्रयोग गर्न सक्नेछन्।

एआई सार्वभौमसत्ताका बलिया आधार

मध्यम शक्तिहरूका लागि कुनै पनि आधा-अधुरा कदमहरू हुन सक्दैनन्। एआई स्ट्याकमा धेरै अन्तरनिर्भर तहहरू हुन्छन्। ऊर्जाले चिपहरूलाई शक्ति प्रदान गर्दछ जसले प्रशोधन गर्छ र कम्प्युटिङ पूर्वाधारको मुख्य भाग बनाउँछ जसमा एआई मोडलहरू चल्छन्। मोडलहरू आफैँ विशाल डाटासेटहरू र अर्केस्ट्रेसन प्रोटोकलहरू प्रयोग गरेर अनुकूलित हुन्छन्।

यी सबैको माथि एआई एजेन्टहरू हुन्छन् जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई सेवाहरू प्रदान गर्छन्। एउटा देशले एउटा तहमा प्रतिस्पर्धात्मकता सुरक्षित गर्न सक्छ र यदि कुनै प्रमुख कम्पनीले आफ्नो स्थितिलाई नजिकका बजारहरू कब्जा गर्न प्रयोग गर्छ भने अर्को तहमा मूल्य-स्वीकारकर्ता बन्न सक्छ।

“भेन्डर लक-इन” र नजिकैका डिजिटल बजारहरूबाट नाफा निकाल्ने जोखिम कुनै पनि देशको दीर्घकालीन हितमा हुँदैन। तसर्थ प्रतिस्पर्धा अधिकारीहरूले स्ट्याकभरि प्रतिस्पर्धात्मकता र इन्टरअपरेबिलिटी संरक्षण गर्नुपर्छ, जसले प्रमुख एआई कम्पनीहरूलाई आर्थिक चोकपइन्ट बन्नबाट रोक्छ।

युरोपेली संघको डिजिटल बजार ऐनले डिजिटल गेटकिपरहरू पहिचान गर्न, स्व-प्राथमिकता प्रतिबन्धित गर्न र कडा इन्टरअपरेबिलिटी आवश्यकताहरू थोपर्न स्पष्ट मापदण्डहरू स्थापित गरेको छ। यस्तै पूर्व-दृष्टिकोण एआई स्ट्याकमा पनि लागू गर्न सकिन्छ।

बेलायतको डिजिटल बजार, प्रतिस्पर्धा र उपभोक्ता ऐनले पर्याप्त बजार शक्ति भएका कम्पनीहरू पहिचान गर्न आफ्नै फ्रेमवर्क प्रदान गर्दछ। भारतमा, बिग टेकको प्रतिस्पर्धा विरोधी अभ्यासहरूमाथिको २०२२ को संसदीय रिपोर्टले २०२४ को डिजिटल प्रतिस्पर्धा विधेयकको मस्यौदा तयार गर्यो, जसले यस्तै पूर्वाग्रही नियमहरू प्रस्ताव गर्दछ।

डिजिटल प्रणालीको रेलहरूमा पनि प्रतिस्पर्धात्मकता निर्माण गर्न सकिन्छ। भारतको ‘डाटा सशक्तिकरण तथा संरक्षण संरचना’ले प्रणालीको डाटा प्रवाहमा कसरी पारदर्शिता र ट्र्याकबिलिटी इम्बेड गर्छ भन्ने देखाउँछ। एआई सेवाहरूमा पनि यही सिद्धान्त लागू गर्न सकिन्छ, जसमा प्रत्येक देशले आफ्ना सीमाभित्र सञ्चालन हुने एआई प्रणालीहरूमाथि नियन्त्रण कायम राख्दै आफूले कति जोखिम सहन तयार छ भन्ने निर्णय गर्न सक्छ।

अन्ततः, प्रत्येक नागरिकसँग डिजिटल सार्वजनिक वस्तुको रूपमा विभिन्न प्रकारका एआई एजेन्टहरूमा पहुँच हुनुपर्छ। मेटाको म्युजको हालैको सफलताले देखाएझैँ, एजेन्टहरू मानिसहरूले एआई सेवाहरूमा पहुँच सुरक्षित गर्ने मुख्य तरिकाहरू मध्ये एक बन्दैछन्।

प्राविधिक कम्पनीहरूले खुला, इन्टरअपरेबिलिटी प्रणालीहरूमा आधारित र सुरक्षा मापदण्डहरू पूरा गर्ने नि:शुल्क, गोपनीयता-संरक्षण गर्ने एजेन्ट उपलब्ध गराउन आवश्यक छ।

नागरिकहरूले त्यसपछि प्रदायकहरू बीच स्वतन्त्र रूपमा स्विच गर्न सक्छन्, र कम्पनीहरूले यी आधारभूत एजेन्टहरूमाथि प्रिमियम सेवाहरू प्रस्ताव गर्न सक्लान्। भारतको युनिफाइड पेमेन्ट इन्टरफेस (यूपीअाइ) र ब्राजिलको पिक्सले यस प्रकारको डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधार कसरी निर्माण गर्न सकिन्छ भनेर देखाइसकेका छन्।

भारतको अग्रसरता

सार्वभौम एआई निर्माणको कुरा आउँदा भारतले सुरुवाती अग्रता लिएको छ। यससँग विश्वको सबैभन्दा ठूलो र अत्याधुनिक प्रविधि-सेवा उद्योगहरू मध्ये एक र अमेरिका तथा चीन पछि तेस्रो ठूलो स्टार्टअप इकोसिस्टम रहेको छ।

यससँग विश्वको सबैभन्दा सस्तो मोबाइल डाटा दरहरू मध्ये एकद्वारा समर्थित विशाल डिजिटल पूर्वाधार पनि छ। यसको बायोमेट्रिक पहिचान प्रणाली, आधार, र डिजिटल भुक्तानी प्रणालीले एक अर्बभन्दा बढी मानिसहरूलाई सेवा दिन्छ। र भारतीयहरूले नयाँ प्रविधिहरूका उत्साही सुरुवाती अपनाउने (अर्ली एडेप्टर) को रूपमा आफूलाई साबित गरेका छन्।

अन्य मध्यम शक्तिहरूले पनि आफ्ना एआई क्षमताहरू सुदृढ गर्न आवश्यक छ। जबसम्म उनीहरू त्यसो गर्दैनन्, एआई क्रान्तिले विश्वलाई दुई प्राविधिक साम्राज्यहरूमा विभाजित गर्नेछ, र अन्तिम उपनिवेश जत्तिकै शोषणकारी उपनिवेशको नयाँ युगको सूत्रपात गर्नेछ।

_{(भारतीय जनता पार्टीका नेता तथा भारतका पूर्व अर्थ एवम् नागरिक उड्डयन राज्यमन्त्री जयन्त सिन्हा ‘एभरस्टोन ग्रुप’ का अध्यक्ष हुन् । उनी ‘लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्स’ मा ‘भिजिटिङ प्रोफेसर इन प्राक्टिस’ का रूपमा कार्यरत छन्। उनकाे याे लेख हामीले प्राेजेक्ट सिन्डिकेटबाट लिएका हाैँ ।)}