अमेरिका र इरानबीच युद्ध अन्त्य गर्ने प्रारम्भिक सहमति, आगामी शुक्रबार हस्ताक्षर हुने

अमेरिका र इरानबीच युद्ध रोक्ने, अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउने र हर्मोज स्ट्रेट पुनः खोल्ने प्रारम्भिक सहमति भएसँगै खाडी क्षेत्रमा जारी तनाव मत्थर हुने संकेत देखिएको छ।

काठमाडौँ । अमेरिका र इरानबीच जारी युद्ध अन्त्य गर्न, इरानमाथि लगाइएको अमेरिकी सामुद्रिक नाकाबन्दी हटाउन र रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हर्मोज स्ट्रेट पुनः सञ्चालनमा ल्याउन दुवै देशका अधिकारीहरू एक प्रारम्भिक सम्झौताको खाकामा सहमत भएका छन्।

यो प्रारम्भिक सहमतिसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा ठूलो गिरावट आएको छ। तर, इरानको विवादास्पद परमाणु कार्यक्रमको भविष्यबारे भने आगामी दिनमा हुने थप वार्ताले मात्रै मार्गप्रशस्त गर्ने बताइएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले आइतबार साँझ आफ्नो सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म ट्रुथ सोसलमा एक सन्देश लेख्दै इस्लामिक गणतन्त्र इरानसँगको सम्झौताले पूर्णता पाएको उल्लेख गरे।

मध्यस्थकर्ताको भूमिका खेलिरहेको देश पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज सरिफले सोमबार बिहान दुई देशबीच सहमति जुटेको घोषणा गरेलगत्तै राष्ट्रपतिको यस्तो भनाइ सार्वजनिक भएको हो। यो समझदारीपत्रमा आगामी शुक्रबार स्विट्जरल्यान्डमा औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर हुने कार्यक्रम तय भएको छ।

सम्झौताका विस्तृत सर्तहरू तुरुन्तै सार्वजनिक नगरिए तापनि पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री सरिफले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेखे अनुसार यस सम्झौताले लेबनानसहित सबै मोर्चामा सैन्य कारबाही तुरुन्त र स्थायी रूपमा बन्द गर्न आह्वान गरेको छ।

पछिल्ला हप्ताहरूमा इजरायल र हिज्बुल्लाहले आक्रमण रोक्न गरिएका अपिलहरूलाई बेवास्ता गरिरहेका बेला लेबनानको विषय वार्तामा सबैभन्दा पेचिलो बनेको थियो। इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदको सचिवालयले पनि एक विज्ञप्ति जारी गर्दै लेबनानसहित सबै मोर्चामा हुने युद्ध र सैन्य कारबाही सोमबार रातिदेखि स्थायी रूपमा बन्द हुने जनाएको छ।

इरानका उपपरराष्ट्र मन्त्री काजेम गरबाबादीले ६० दिनको युद्धविराम अवधिमा इरानमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा गर्ने लगायतका विषयमा थप बृहत् सम्झौताका लागि वार्ता हुने बताए।

अर्को जटिल विषयको रूपमा रहेको इरानको परमाणु कार्यक्रमको भविष्यबारे पनि सोही अवधिमा छलफल गरिने स्रोतहरूले जनाएका छन्। यसैबीच, आफू यो वार्ताको हिस्सा नरहेको बताउँदै आएको इजरायलले भने यस घोषणाप्रति तुरुन्तै कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन।

इरानले विगत केही महिनादेखि ठप्प पारेको विश्वकै प्रमुख तेल तथा ग्यास आपूर्ति मार्ग हर्मोज स्ट्रेट आगामी शुक्रबारदेखि खुल्ने राष्ट्रपति ट्रम्पले बताए।

उनले इरानी बन्दरगाहहरूमा लगाइएको अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउन समेत सेनालाई निर्देशन दिइसकेका छन्। अमेरिकी सैन्य अधिकारीका अनुसार शुक्रबार सम्झौतामा हस्ताक्षर भएपछि सुरुमा बारुदी सुरुङहरू हटाउने काम गरिनेछ र त्यसपछि सो क्षेत्रमा व्यापारिक जहाजहरूको आवतजावत खुला हुनेछ।

विश्वबजारमा उल्लास

यस सुखद समाचार सार्वजनिक भएलगत्तै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य चार प्रतिशतभन्दा बढीले ओरालो लागेको छ भने एसियाली सेयर बजारहरूमा उल्लेख्य सुधार देखिएको छ। विशेषगरी जापान, हङकङ, चीन र दक्षिण कोरियाको सेयर सूचकमा ठूलो वृद्धि भएको छ।

खाडी क्षेत्रबाट हुने इन्धन आपूर्तिमा अवरोध आउँदा विश्व अर्थतन्त्र र विशेषगरी इन्धनका लागि मध्यपूर्वमा निर्भर रहने एसियाली मुलुकहरू संकटमा परेका थिए। विश्लेषकहरूका अनुसार हर्मोज स्ट्रेट तुरुन्तै खुले पनि व्यापारिक प्रवाह पुरानै अवस्थामा फर्कन भने केही महिना लाग्न सक्छ।

यस सम्झौतालाई लिएर अमेरिकी राजनीतिमा भने पक्ष र विपक्षमा बहस सुरु भएको छ। पूर्व प्रशासनका एक प्रवक्ता म्याथ्यु मिलरले ट्रम्पले युद्ध सुरु हुनुअघिको यथास्थितिमा फर्कनका लागि इरानलाई ठूलो सहुलियत दिएको भन्दै आलोचना गरे। उनले इरानको परमाणु कार्यक्रम समाधान हुने कुनै ग्यारेन्टी नभएको र इरानले विश्व अर्थतन्त्रलाई बन्धक बनाएर अमेरिकाबाट आफ्नो स्वार्थ पूर्ति गर्न सक्छ भन्ने नजिर स्थापित गरेको टिप्पणी गरे।

आगामी नोभेम्बरमा हुन गइरहेको मध्यावधि निर्वाचनको मुखमा इन्धनको मूल्यवृद्धिका कारण अमेरिकी नागरिकहरू आक्रोशित बनेकाले यो युद्ध ट्रम्प र उनको दलका लागि राजनीतिक भार बनिरहेको थियो। तर, ट्रम्पमाथि आफ्नै पार्टीका नेताहरूबाट इरानको परमाणु कार्यक्रम पूर्ण रूपमा बन्द गराउनुपर्ने दबाब पनि उत्तिकै छ।

रिपब्लिकन सिनेटर लिन्डसे ग्राहमले सम्झौताको प्रशंसा गरे पनि आगामी दिनमा इरानको परमाणु कार्यक्रमबारे हुने वार्तालाई आफूले नजिकबाट नियाल्ने बताए। अमेरिकी कानुन अनुसार इरानसँग गरिने जुनसुकै परमाणु सम्झौता पनि स्वीकृतिका लागि कंग्रेसमा पठाउनुपर्ने प्रावधान रहेको उनले स्मरण गराए।

यसअघि आफ्नो पहिलो कार्यकालमा ट्रम्पले सन् २०१५ मा भएको बहुपक्षीय इरान परमाणु सम्झौताबाट अमेरिकालाई अलग गराएका थिए। त्यसपछि इरानले आफ्नो युरेनियम प्रवर्द्धन कार्यलाई तीव्र पार्दै बम बनाउन मिल्ने स्तरको करिब ४०० किलो सामग्री तयार पारिसकेको भन्ने खबरहरु पश्चिमा मिडियाले ब्यापक रुपमा प्रसारित गरिरहेका छन् । भलै यसको आधिकारिक विवरण कसैसँग छैन ।

यो सम्झौता आइतबार लेबनानमा इजरायलले गरेको भीषण आक्रमणका बाबजुद सम्भव भएको हो, जसको इरान र ट्रम्प दुवैले आलोचना गरेका थिए।

इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले अमेरिकाको सम्झौता प्रक्रियालाई सहज बनाउन लेबनानमा सैन्य कारबाही रोक्नुपर्ने अमेरिकी मागको विरोध गर्दै आएका छन्। इजरायलले लेबनानमा आफ्नो सैन्य स्वतन्त्रता कायम रहने दाबी गरिरहँदा इरानले भने त्यहाँ पूर्ण युद्धविरामलाई आफ्नो मुख्य सर्त बनाएको छ।

ट्रम्पले नेतन्याहुसँग फोनमा कुरा गर्दै सम्झौताको प्रगतिको जानकारी गराएका थिए। एक अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले नेतन्याहुलाई कठिन व्यक्तिको संज्ञा दिँदै इजरायललाई परमाणु अस्त्रसम्पन्न इरानबाट जोगाएकाले इजरायली नेताले आफूलाई धन्यवाद दिनुपर्ने तर्क गरे।

इरानको ध्येय

इरानका उपपरराष्ट्र मन्त्री गरबाबादीले सम्झौताको ६० दिने वार्ता अवधिमा इरानमाथिका सबै प्रतिबन्धहरू हटाउनु नै आफ्नो देशको पहिलो प्राथमिकता हुने स्पष्ट पारेका छन्। यसमा संयुक्त राष्ट्रसंघको सुरक्षा परिषद र अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा एजेन्सीका प्रस्तावहरूको खारेजी समेत समावेश छ।

सम्झौता हुनुअघि एक इरानी अधिकारीले मस्यौदा अनुसार अमेरिकाले रोक्का राखेको २५ अर्ब डलर इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्न सहमत हुने बताएका थिए। तर, एक अमेरिकी अधिकारीले यो दाबीलाई पूर्ण रूपमा खारेज गर्दै यो कामको आधारमा प्रतिफल दिइने सम्झौता भएको र इरानले आफ्ना प्रतिबद्धताहरू पूरा नगरेसम्म कुनै पनि रोक्का रकम फुकुवा नगरिने स्पष्ट पारेका छन्।

ती अमेरिकी अधिकारीका अनुसार यो सम्झौताले अन्ततः इरानको परमाणु कार्यक्रम विघटन गर्ने र उसको समृद्ध युरेनियमको भण्डार नष्ट गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

विश्व नेताले गरे स्वागत

विश्वभरका नेताहरूले यस सम्झौताको स्वागत गरेका छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेर्रेसले मध्यस्थता गर्ने देशहरू पाकिस्तान, टर्की र साउदी अरबप्रति गहिरो आभार प्रकट गर्दै यसलाई द्वन्द्वको शान्तिपूर्ण समाधानका लागि महत्त्वपूर्ण कदम भनेका छन्।

बेलायत, जर्मनी, फ्रान्स र इटालीले संयुक्त विज्ञप्ति जारी गर्दै इरानले आफ्नो परमाणु कार्यक्रम सीमित गर्नका लागि चाल्ने प्रमाणित कदमहरूको बदलामा प्रतिबन्धहरू हटाउन आफूहरू तयार रहेको जनाएका छन्।

बेलायती प्रधानमन्त्री कीर स्टारमरले हर्मोज स्ट्रेटमा स्वतन्त्र जहाज आवतजावत पुनः सुरु हुनुपर्ने र इरानले कहिल्यै पनि परमाणु हतियार पाउन नहुने कुरामा जोड दिए। फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोँले सम्झौताको द्रुत कार्यन्वयनको माग गर्दै लेबनानको सार्वभौमिकता पुनर्बहालीका लागि फ्रान्सको समर्थन रहने बताए।

टर्कीका राष्ट्रपति रेसेप तैयप एर्दोगानले सम्झौताको स्वागत गर्दै हस्ताक्षर नभएसम्म सम्भावित तोडफोडका गतिविधिप्रति सतर्क रहन र उत्तेजक अभिव्यक्ति नदिन आग्रह गरे। अस्ट्रेलिया र जापानका प्रधानमन्त्रीहरूले पनि यस अवसरलाई स्थायी शान्तिका लागि उपयोग गर्न र हर्मोज स्ट्रेटमा सुरक्षित जलयात्रा सुनिश्चित गर्न सबै पक्षसँग आग्रह गरेका छन्।