बैंकिङ क्षेत्रमा कतै मालामाल, कतै अनिकाल !

काठमाडौँ । सडकमा गुड्ने एउटा सामान्य रिक्साका चालकले दिनभरि पसिना बगाएपछि साँझ कति पैसा बचाउन सके भन्ने कुराले उनको भोलिको गर्जो टार्छ। ठीक त्यसरी नै, बैंकहरुले पनि वर्षभरि अर्बौँको कारोबार गरेर सबै खर्च र कर तिरेपछि आफ्नो झोलामा कति पैसा बाँकी राखे त?

यसलाई प्राविधिक भाषामा ‘वितरणयोग्य मुनाफा’ भनिन्छ। तर सरल भाषामा भन्दा, यो त्यही पैसा हो जुन बैंकले आफ्ना साहु अर्थात् शेयरधनीहरुलाई खुसी पार्न बाँड्न सक्छन्।

२०८२ चैत मसान्तको यो ताजा वित्तीय तस्बिरले नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा एउटा विचित्रको विरोधाभास देखाएको छ- कसैको भकारी भरिभराउ छ, त कसैको भकारीमा ठूलै प्वाल परेको छ।

एभरेष्ट र नबिलको उचाइ, सिद्धार्थको छलाङ

यो वर्षको नतिजा हेर्दा लाग्छ, केही बैंकहरुले हिमाल चढ्ने शेर्पाहरुले जस्तै सन्तुलन मिलाउन जानेका छन्। एभरेष्ट बैंक अहिले यो दौडको सबैभन्दा अगाडि देखिएको छ। उसले आफ्नो भकारीमा ४ अर्बभन्दा बढी रकम जम्मा गरेर प्रतिशेयर झन्डै ४० रुपैयाँ बाँड्न सक्ने सामर्थ्य राखेको छ।

यो भनेको एउटा किसानले लगाएको बालीबाट सोचेभन्दा बढी उब्जनी हुनु जस्तै हो। नबिल बैंकले पनि आफ्नो विरासत जोगाउँदै वितरणयोग्य मुनाफामा ठूलो सुधार गरेको छ। अघिल्लो वर्षको तुलनामा नबिलको ढुकुटी झन्डै दोब्बरले बढेको देखिन्छ, जसले लगानीकर्तालाई उत्साही बनाउने छ।

अझ अचम्मको सुधार त सिद्धार्थ बैंकले देखाएको छ। अघिल्लो वर्ष निकै खुम्चिएको उसको नाफा यो वर्ष दश गुणाभन्दा बढीले बढेर २ अर्ब ९९ करोड पुगेको छ। यो कुनै चमत्कार भन्दा कम छैन।

सिद्धार्थको यो प्रगतिले के सङ्केत गर्छ भने, यदि व्यवस्थापनले सही ठाउँमा गोडमेल गर्यो भने सुकेको बिरुवा पनि फेरि लहलहाउन सक्छ। सानिमा र स्ट्याण्डर्ड चार्टर्ड जस्ता बैंकहरुले भने आफ्नो पुरानो लयलाई कायम राख्दै एकनासको प्रगति देखाएका छन्, जसलाई बैंकिङ जगतमा निकै सुरक्षित र भरपर्दो मानिन्छ।

एनआइसी एसिया र हिमालयनको सकस

उज्यालो पक्ष मात्र हेर्यो भने नेपाली अर्थतन्त्रको वास्तविक चित्र अधुरो हुन्छ। यो तथ्याङ्कले एउटा अँध्यारो पाटो पनि उजागर गरेको छ। कुनै समय बजारमा आक्रामक रुपमा छाएका एनआइसी एसिया, हिमालयन र कुमारी जस्ता बैंकहरु अहिले निकै अप्ठ्यारो मोडमा उभिएका छन्।

एनआइसी एसियाको वितरणयोग्य नाफा १३ अर्बभन्दा बढीले ऋणात्मक हुनु भनेको एउटा ठूलो व्यापारिक जहाजमा गहिरो प्वाल परेर पानी भरिनु जस्तै हो। उसले अघिल्लो वर्षको तुलनामा आफ्नो घाटालाई अझ फराकिलो बनाएको छ।

हिमालयन र कुमारी बैंकको अवस्था पनि उस्तै छ। यी बैंकहरुको नाफा ऋणात्मक हुनुको अर्थ हुन्छ- उनीहरुले कमाएको पैसाले आफ्ना पुराना ऋणका जोखिमहरु र नियमका सर्तहरु पुर्याउनै पुगेन।

यस्तो अवस्थामा शेयरधनीको हात रित्तो हुनु त स्वाभाविक नै भयो, बैंक आफैँले पनि आफ्नो साख जोगाउन थप मेहेनत गर्नुपर्ने देखिन्छ। सिटिजन र इन्भेष्टमेन्ट मेगा जस्ता बैंकहरु पनि यो वर्ष घाटाको भुमरीबाट निस्कन सकेका छैनन्।

सरकारी बैंक र सानाको संघर्ष

नेपाल बैंक र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक जस्ता पुराना सरकारी खम्बाहरु भने यो वर्ष ‘पास’ मात्र भएका छन्। राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकले अघिल्लो वर्षको अर्बौँको घाटालाई चिर्दै ३१ करोड नाफामा आउनु सुखद खबर हो, तर यो उसको विशाल संचरनाको तुलनामा निकै कम हो।

कृषि विकास बैंकले भने आफ्नो मुनाफामा अलिकति गिरावट व्यहोरेको छ। लक्ष्मी सनराइज र ग्लोबल आइएमई जस्ता ठूला मर्जरबाट बनेका बैंकहरुले पनि अहिले आफ्नो आकार अनुसारको प्रतिफल दिन सकिरहेका छैनन्। उनीहरुको प्रतिशेयर वितरण क्षमता निकै कम छ, जसले देखाउँछ- ठूलो हुँदैमा सधैँ धेरै नाफा हुन्छ नै भन्ने छैन।

समग्रमा भन्दा, नेपालको बैंकिङ बजार अहिले दुई कित्तामा बाँडिएको छ। एकातिर व्यावसायिक कुशलता देखाउँदै नाफाको उत्सव मनाइरहेका बैंकहरु छन्, अर्कोतिर खराब ऋणको बोझले थिचिएर तङ्ग्रिन खोजिरहेका बैंकहरु छन्।

यो तथ्याङ्कले एउटा कुरा प्रष्ट पारेको छ- बैंकको भवन कति ठूलो छ वा कति शाखा छन् भन्ने भन्दा पनि, उसले कत्तिको सुझबुझका साथ ऋण लगानी गरेको छ भन्ने कुराले उसको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।