धर्मरायो डलरको साम्राज्य: विश्वका ९० केन्द्रीय बैंकले किन घटाउँदैछन् अमेरिकी मुद्राको सञ्चिति ?

काठमाडाैं । विश्व अर्थतन्त्रमा दशकौंसम्म निर्विवाद रूपमा प्रभुत्व जमाएको अमेरिकी डलरको भविष्यलाई लिएर अहिले नयाँ बहस सुरु भएको छ।

पछिल्लो सर्वेक्षणले पहिलो पटक विश्वका धेरै केन्द्रीय बैंकहरू आगामी १० वर्षमा आफ्नो विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा अमेरिकी डलरको हिस्सा घटाउने योजनामा रहेको देखाएको छ।

अमेरिकी डलरलाई अझै पनि विश्वको प्रमुख रिजर्भ मुद्राका रूपमा हेरिए पनि बढ्दो राजनीतिक अनिश्चितता, भूराजनीतिक तनाव र विश्व आर्थिक संरचनामा भइरहेको परिवर्तनका कारण धेरै देशले अब एउटै मुद्रामाथिको निर्भरता कम गर्ने रणनीति अपनाउन थालेका हुन्।

लण्डनस्थित अफिसियल मोनेटरी एन्ड फाइनान्सियल इन्स्टिच्युसन्स फोरमले सार्वजनिक गरेको सर्वेक्षणअनुसार ९० वटा केन्द्रीय बैंक, सार्वजनिक पेन्सन कोष र सार्वभौम सम्पत्ति कोष मध्ये धेरै संस्थाले अब अमेरिकी डलरको हिस्सा घटाएर अन्य मुद्रा तथा सम्पत्तिमा लगानी बढाउने योजना बनाएका छन्।

करिब १० ट्रिलियन अमेरिकी डलर बराबरको सम्पत्ति व्यवस्थापन गरिरहेका यी संस्थाहरूको धारणा अनुसार विश्व मौद्रिक प्रणाली अब विस्तारै एकध्रुवीय बाट बहुध्रुवीय प्रणालीतर्फ अघि बढिरहेको छ।

यस परिवर्तनको मुख्य कारण अमेरिकी अर्थतन्त्र कमजोर भएको होइन, बरु डलरमाथि अत्यधिक निर्भर रहनु आफैंमा जोखिमपूर्ण बन्दै गएको बुझाइ हो।

पछिल्ला वर्षहरूमा अमेरिकाको नीतिगत अनिश्चितता, प्रतिबन्धको बढ्दो प्रयोग, अमेरिका–इरान युद्धबाट उत्पन्न तनाव, व्यापारिक प्रतिस्पर्धा र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक ध्रुवीकरणले धेरै देशलाई आफ्ना विदेशी मुद्रा सञ्चिति विविधीकरण गर्न प्रेरित गरेको छ। यदि कुनै देशको सम्पूर्ण सञ्चिति एउटै मुद्रामा केन्द्रित हुन्छ भने भविष्यमा त्यसले ठूलो जोखिम निम्त्याउन सक्ने विश्लेषण केन्द्रीय बैंकहरूले गर्न थालेका छन्।

यद्यपि डलरको प्रभाव तत्काल समाप्त हुने संकेत भने छैन। यस वर्ष मात्रै अमेरिकी उच्च ब्याजदर, सुरक्षित लगानीको खोजी तथा अमेरिका–इरान तनावका कारण डलरको मूल्य करिब ३ प्रतिशतले बढेको छ।

अझै पनि विश्व व्यापार, अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी र अधिकांश विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा डलरकै वर्चस्व कायम छ। तर सर्वेक्षणले देखाएको परिवर्तनले केन्द्रीय बैंकहरू अब भविष्यका सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै विकल्प तयार गर्न थालेको स्पष्ट संकेत दिएको छ।

डलरको विकल्पका रूपमा कुनै एउटै मुद्रा तत्काल स्थापित हुने अवस्था छैन। त्यसैले धेरै केन्द्रीय बैंकहरूले एउटै विकल्प रोज्नुको सट्टा विभिन्न मुद्रामा लगानी फैलाउने नीति लिएका छन्। पछिल्लो समय नर्वेजियन क्रोन, न्युजिल्यान्ड डलर र बेलायती पाउण्ड स्टर्लिङ प्रति आकर्षण बढेको छ।

युरो र चिनियाँ युआनप्रति पनि चासो कायम रहे पनि दुवै मुद्राले आफ्नै संरचनात्मक चुनौती झेलिरहेका कारण ती पूर्ण विकल्प बन्न नसकेको सर्वेक्षणले देखाएको छ। तथापि, अधिकांश सहभागीले चिनियाँ युआनलाई लगानी पोर्टफोलियो विविधीकरणका लागि उपयोगी माध्यमका रूपमा स्वीकार गरेका छन्।

डलरको विकल्प खोज्ने क्रममा सबैभन्दा ठूलो लाभ भने सुनले पाएको देखिन्छ। अहिले विश्वका ८२ प्रतिशत केन्द्रीय बैंकसँग सुन सञ्चिति छ, र आगामी एकदेखि दुई वर्षभित्र सबैभन्दा धेरै बढाउने योजना पनि सुनमै केन्द्रित छ।

सर्वेक्षणमा सहभागीमध्ये शुद्ध ३० प्रतिशत संस्थाले सुनको हिस्सा बढाउने बताएका छन्। लगातार नयाँ उचाइमा पुगेको सुनको मूल्य र संकटका बेला सुरक्षित सम्पत्तिका रूपमा यसको विश्वासनीयताले केन्द्रीय बैंकहरूको रणनीतिमा सुनलाई पुनः केन्द्रमा ल्याएको रिपोर्टले उल्लेख गरेको छ।

सर्वेक्षणले अर्को रोचक प्रवृत्ति पनि देखाएको छ। केन्द्रीय बैंकहरू अब केवल मुद्रा व्यवस्थापनमै सीमित छैनन्, उनीहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को प्रयोग तीव्र रूपमा बढाउने योजनामा छन्।

दुई तिहाइभन्दा बढी केन्द्रीय बैंकहरूले निकट भविष्यमा एआईको प्रयोग विस्तार गर्ने बताएका छन्। अहिले एआई मुख्यतः तथ्याङ्क विश्लेषण, जोखिम मूल्याङ्कन र प्रशासनिक काममा प्रयोग भइरहेको छ। विकसित मुलुकका करिब ८९ प्रतिशत केन्द्रीय बैंकले एआई प्रयोग गरिरहेका छन् भने उदाउँदा अर्थतन्त्र भएका देशमा यो अनुपात ४४ प्रतिशत मात्र रहेको छ।

सार्वजनिक लगानी कोषहरूको प्राथमिकतामा पनि परिवर्तन देखिएको छ। पूर्वाधार, रियल इस्टेटजस्ता भौतिक सम्पत्तिमा लगानी बढाउने योजना बनाउने संस्थाको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। साथै, उदाउँदा अर्थतन्त्र भएका देशहरूमा लगानी गर्ने रुचि पनि बढेको छ।

गत वर्ष २७ प्रतिशत रहेको यस्तो रुचि अहिले ३८ प्रतिशत पुगेको छ। विकसित अर्थतन्त्रमा लगानी विस्तार गर्ने चाहना भने घटेको छ। यद्यपि अमेरिका र चीन दुवै एआई क्षेत्रमा तीव्र विकास भइरहेका कारण अझै पनि सबैभन्दा आकर्षक लगानी गन्तव्यका रूपमा रहेका छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार यो परिवर्तन अमेरिकी डलरको अन्त्यको संकेत होइन, बरु विश्व वित्तीय प्रणाली नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको संकेत हो।

अब केन्द्रीय बैंकहरूको लक्ष्य एउटै मुद्रामा भर पर्नुभन्दा जोखिम बाँडफाँट गर्दै सुन, विभिन्न मुद्रा, नयाँ बजार र आधुनिक प्रविधिलाई सन्तुलित रूपमा प्रयोग गरेर विदेशी मुद्रा सञ्चिति सुरक्षित बनाउनेतर्फ केन्द्रित भएको देखिन्छ।