नेपालमै उत्पादित ‘इन्सुलेटेड प्यानल’ कसरी बन्न सक्छ पूर्वाधार क्रान्तिको प्रस्थानविन्दु?

भूकम्प, चरम मौसमी उतारचढाव र कमजोर भण्डारण शृङ्खलासँग जुधिरहेको नेपालका लागि ‘इन्सुलेटेड प्यानल’ केवल निर्माण सामग्री मात्र होइन, यो आर्थिक र वातावरणीय संकटसँग जुध्ने बलियो रक्षाकवच हो। सस्तो आयातको चक्रव्यूहबाट घरेलु उद्योगलाई जोगाउँदै ‘नीतिगत राष्ट्रवाद’ अवलम्बन गर्ने हो भने नेपाल आत्मनिर्भरता र दिगो पूर्वाधारको नयाँ युगमा प्रवेश गर्न सक्छ।

विश्वका विकसित मुलुकहरूले तातो र चिसो दुवै प्रकृतिको मौसममा ‘इन्सुलेटेड स्यान्डविच प्यानल’ (ताप अवरोधक प्यानल) लाई आधुनिक निर्माणको अभिन्न अङ्ग बनाइसकेका छन्। नेपाल यो प्रविधिमा केही ढिलो गरी जोडिए पनि अहिले सुखद परिस्थिति निर्माण भएको छ।

दुईवटा नेपाली कम्पनीहरूले यसलाई स्वदेशमै व्यावसायिक रूपमा उत्पादन गर्न थालेका छन्। अब देशसँग यसको प्रयोगलाई व्यापक बनाउने र सस्तो वैदेशिक आयातको चक्रव्यूहबाट घरेलु उद्योगलाई संरक्षण गर्ने बलियो आधार र औचित्य दुवै छ।

तर, विडम्बना! हामीमध्ये कति जनालाई थाहा छ कि नेपालको भौगोलिक र मौसमी बनोटका लागि अन्य कुनै पनि परम्परागत निर्माण सामग्रीभन्दा यो प्रविधि सबैभन्दा बढी उपयुक्त छ? र, कतिलाई थाहा छ कि दुईवटा नेपाली कम्पनीहरूले यही माटोमा यसको अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको उत्पादन गरिरहेका छन्?

बजारमा यसको भित्री भागमा रहने पोलियुरेथिन फोमको आधारमा यसलाई ‘पफ प्यानल’ भनिन्छ। नेपालमा यस प्रविधिलाई स्थापित गर्ने दुई अग्रणी कम्पनीहरू शक्ति प्यानल इन्डस्ट्रिज र एसवाई प्यानल नेपाल हुन्। यो प्रविधि नेपालका लागि किन अपरिहार्य छ भन्ने बुझ्न, पहिले यसको संरचनात्मक विज्ञानलाई नियाल्नुपर्छ।

हलुका तौल, उच्च मजबुती

पफ प्यानलको संरचना एउटा ‘स्यान्डविच’ जस्तै हुन्छ। यसमा दुईवटा धातुका पाता (सामान्यतया रङ लगाइएको प्रवलित स्टिल) को बीचमा एउटा कडा फोम राखिएको हुन्छ। यसको केन्द्रमा रहेको फोमले तापक्रमको प्रवाहलाई रोक्छ भने बाहिरी स्टिलले संरचनात्मक मजबुती प्रदान गर्दै फोमको रक्षा गर्छ।

एउटै प्यानलले पर्खाल, ताप अवरोधक (इन्सुलेसन) र बाहिरी आवरणको त्रिकोणीय काम एकैसाथ फत्ते गर्छ। यो इँटा वा कंक्रिटको तुलनामा निकै हलुका हुन्छ। एक नेपाली उत्पादकको प्राविधिक तथ्याङ्क अनुसार, यी प्यानलहरू कंक्रिटका पिलरहरू भन्दा करिब ८० प्रतिशतसम्म हलुका हुन्छन्।

प्यानलको भित्री भाग (कोर) मा प्रयोग हुने फोमका दुईवटा सामान्य प्रकारहरू छन्: इपिएस (EPS) र पफ (PUF) । यी दुई बीचको प्राविधिक छनोटले ठूलो अर्थ राख्छ। इपिएस अर्थात् ‘एक्सपान्डेड पोलिस्टाइरिन’, सामानहरू प्याकेज गर्दा प्रयोग गरिने सेतो दानादार फोम हो ।

जुन सस्तो र हलुका त हुन्छ, तर कमजोर हुन्छ। अर्कोतर्फ, पफ अर्थात् ‘पोलियुरेथिन फोम’ को लागत बढी लागे पनि औद्योगिक र संरचनात्मक कामका लागि यो सर्वोत्कृष्ट मानिन्छ।

समान मोटाइमा पफले तापलाई रोक्ने क्षमता (थर्मल इन्सुलेशन) उच्च हुने हुनाले एउटा पातलो पियूफ प्यानलले पनि बाक्लो इपिएस प्यानल सरह काम गर्छ। यसको ‘क्लोज्ड सेल्स’ (बन्द छिद्र) युक्त बनोटले पानी र चिसोलाई पूर्ण रूपमा प्रतिरोध गर्छ, जुन व्यावसायिक कोल्ड स्टोर (शीत भण्डार) का लागि अनिवार्य सर्त हो।

यो बढी कडा हुने भएकाले संरचनालाई अतिरिक्त बलियो बनाउँछ। साथै, अग्नि-अवरोधक गुणस्तरको पफले साधारण इपिएसको तुलनामा आगोलाई कडा प्रतिरोध गर्छ। हलुका विभाजक पर्खाल र कम खर्चिलो कामका लागि इपिएस ठीकै भए पनि कोल्ड स्टोरेज, क्लिन रुम र तापक्रम स्थिर राख्नुपर्ने संवेदनशील संरचनाका लागि पियूफ नै एकमात्र वैज्ञानिक छनोट हो।

चार रणनीतिक पिलर

यो हलुका प्रविधि नेपालको भू-परिवेशका लागि चारवटा मुख्य कारणले रणनीतिक महत्त्वको छ:

१. भूकम्पीय जोखिमको न्यूनीकरण:

सन् २०१५ को विनाशकारी भूकम्पको पाठले भन्छ- जमिन हल्लिँदा सबैभन्दा पहिले भारी र जड संरचनाहरू भत्किन्छन्। भौतिक विज्ञानको नियम अनुसार भवन जति भारी हुन्छ, भूकम्पको बलले त्यसलाई त्यति नै तीव्र रूपमा तान्छ।

पफ प्यानलको पर्खाल अत्यन्त हलुका हुने भएकाले भूकम्पीय कम्पन हुँदा यसले भवनको मुख्य ‘फ्रेम’ मा न्यूनतम मात्र दबाब दिन्छ। यसले गर्दा भूकम्पमा सबैभन्दा पहिले भत्किने र मानवीय क्षति गराउने भारी पर्खालहरूको जोखिम पूर्ण रूपमा टर्छ।

२. तराईको ‘हिटवेभ’ र ऊर्जा संकटको समाधान:

नेपालको जलवायु परिवर्तनसँगै गर्मीयाम झन् झन् उग्र बन्दैछ र तराई क्षेत्र वर्षको धेरैजसो समय उच्च तापक्रमको चपेटामा रहन्छ। जसरी यस प्यानलको फोमले कोल्ड रुमलाई चिसो राख्छ, त्यसरी नै यसले घरलाई पनि शीतल बनाउँछ।

यसले बाहिरी तापलाई भित्र छिर्न नदिने हुनाले एयर कन्डिसनर (एसी) को प्रयोग बिना नै कोठाहरू आरामदायी रहन्छन्। यसको सीधा अर्थ बिजुलीको बिल कटौती हुनु र सुख्खा महिनाहरूमा राष्ट्रिय विद्युत प्रसारण प्रणाली (ग्रिड) मा पर्ने अत्यधिक लोड कम हुनु हो।

३. हिमाली क्षेत्रमा तापको संरक्षण र जीवनयापन:

पहाडी र उच्च हिमाली क्षेत्रमा यसको भूमिका ठीक विपरीत तर उत्तिकै प्रभावकारी हुन्छ। त्यहाँको मुख्य चुनौती भनेको घरभित्रको तापलाई बाहिर जान नदिनु हो। ढुङ्गा र कंक्रिटका पर्खालले चिसो रातमा भित्री तापक्रम तुरुन्तै गुमाउँछन्।

तर, फोम प्यानलले तापलाई भित्रै कैद गरेर राख्ने हुनाले कम इन्धन वा दाउराकै भरमा घर न्यानो रहन्छ। दाउरा र बिजुली महँगो र दुर्लभ हुने दुर्गम क्षेत्रका लागि यो जीवनदायिनी प्रविधि हो। संक्षेपमा, यसले तातो मैदान र चिसो हिमाल दुवै ठाउँमा सुरक्षा कवचको काम गर्छ।

४. कृषि र शीत भण्डारण क्रान्ति:

नेपालको कृषि क्षेत्रको ठूलो हिस्सा बजार नपुग्दै नष्ट हुने गरेको छ। विभिन्न विकास नियोगहरूको प्रतिवेदन अनुसार, भण्डारणको अभावमा झन्डै २० देखि ३० प्रतिशत फलफूल र तरकारी उत्पादनपछि नै सड्छन्।

कोल्ड स्टोरेज, सुरक्षित राइपेनिङ रुम (फलफूल पकाउने कोठा) र डेरी चिलरहरूको अभाव नै यसको मुख्य कारण हो। र, यी सबै संरचना निर्माण गर्ने आधारभूत सामग्री नै इन्सुलेटेड प्यानल हो, जहाँ पियूफलाई नै निर्विकल्प रोजाइ मानिन्छ।

यी बहुआयामी विशेषताहरूका कारण नेपालमा मात्र होइन, विश्वभर नै यी प्यानलहरू कारखाना, कुखुरा फार्म, विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी, आपत्कालीन आश्रयस्थल र आधुनिक आवास निर्माणमा व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेका छन्।

नेपालको ढिलो सुरुआत

यो कुनै परीक्षणकालमा रहेको वा जोखिमपूर्ण सामग्री होइन। विश्वका अत्याधुनिक निर्माणकर्ताहरूले यसलाई दशकौँदेखि विश्वास गर्दै आएका छन्। यसको सबैभन्दा ठूलो बजार संयुक्त राज्य अमेरिका हो, जहाँ आवासीय घरहरूमा यसको व्यापक प्रयोग हुन्छ। युरोप, चीन र भारत यसका विशाल प्रयोगकर्ता हुन्।

ऊर्जा बचत गर्ने भवनहरूको बढ्दो मागका कारण सन् २०२४ मा जापानमा मात्रै यसको बजार करिब २९ करोड ३० लाख अमेरिकी डलर पुगिसकेको थियो।

चरम गर्मी हुने खाडी मुलुक हरूमा कुलिङको ठूलो खर्च कटौती गर्न इन्सुलेसन अनिवार्य मानिन्छ, जहाँ आवासदेखि विशाल गोदामहरू यस्तै प्यानलबाट बन्छन्। सन् २०२४ सम्ममा इन्सुलेटेड स्यान्डविच प्यानलको विश्वव्यापी बजार झन्डै ९ अर्ब अमेरिकी डलरको भइसकेको छ।

यस वैश्विक परिदृश्यको तुलनामा नेपालले यो प्रविधिलाई ढिलो गरी मात्र अपनाएको हो। जबकि, भूकम्पीय जोखिम, तातो तराई, चिसो पहाड र कमजोर कृषि पूर्वाधारका कारण नेपालमा यसको आवश्यकता संसारको जुनसुकै देशको तुलनामा बढी प्रष्ट र जायज छ।

स्वदेशी उत्पादनको राष्ट्रिय गौरव

केही वर्ष अगाडिसम्म नेपाल यी प्यानलहरूका लागि पूर्ण रूपमा भारतमाथि निर्भर थियो। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्ने ‘भोल्जा’ का अनुसार, नेपालले आफ्ना प्यानलहरू धेरैजसो भारतीय आपूर्तिकर्ताहरूबाट खरिद गर्थ्यो र ढुवानी संख्याको आधारमा भुटानभन्दा ठीक पछाडि रहँदै विश्वकै ठूला आयातकर्ताहरूको सूचीमा थियो।

यसरी आयात हुने प्रत्येक प्यानलले नेपाली पुँजी र विदेशी मुद्रा बाहिर पठाइरहेको थियो।

तर, अहिले सुखद राष्ट्रिय रूपान्तरण सुरु भएको छ। चितवनको भरतपुरमा स्थापित ‘शक्ति प्यानल इन्डस्ट्रिज’ ले सन् २०१५ देखि नै उत्पादन सुरु गरेको हो र यो पूर्ण रूपमा नेपाली स्वामित्वको उद्योग हो।

त्यसैगरी, दक्षिण कोरियाको बहुराष्ट्रिय ब्रान्ड एसवाई कम्पनीको हिस्साको रूपमा ‘एसवाई प्यानल नेपाल’ भित्रिएको छ, जसले इपिएस, पफ प्यानल र युपिभिसी प्रोफाइल उत्पादन गर्दै ‘आईएसओ ९००१:२०१५’  को अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तर प्रमाणपत्र समेत प्राप्त गरेको छ।

यी दुई उद्योगले नेपालीलाई रोजगारी मात्र दिएका छैनन्, मुलुकको आयात बिल समेत उल्लेख्य घटाएका छन्। एउटा उद्योग स्वदेशी स्वामित्वको भएकाले यसको नाफा देशभित्रै रहन्छ भने अर्कोले वैदेशिक लगानी र अत्याधुनिक प्रविधि भित्र्याएको छ। जुनसुकै दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि, नेपालमा निर्मित प्यानलले अब भन्सारको ढोका ढकढक्याइरहनु पर्दैन।

काठको आवरणमा आधुनिक प्रविधि

नेपाली समाज र वास्तुकलामा काठको स्थान विशिष्ट र भावनात्मक छ। हाम्रा मन्दिर, पुराना दरबार, घर र फर्निचरहरूमा काठको प्रयोगले न्यानोपन मात्र दिँदैन, यसले सामाजिक प्रतिष्ठा र संभ्रान्तता पनि झल्काउँछ। धेरैजसो घरधनीहरू भुइँदेखि छतसम्म सल्लोको काठको ‘वालिङ’ चाहन्छन्।

तर, सक्कली काठ अत्यधिक महँगो र भारी हुन्छ, वन विनाश रोक्न कानुनी बन्देजहरू छन्, र साधारण काठको पर्खालले तापक्रम रोक्ने काम पनि गर्दैन। यसको विकल्पमा बजारमा उपलब्ध लेमिनेट्स वा पिभिसी सिटहरू टाढाबाट काठ जस्तो देखिए पनि नजिकबाट छुँदा धातु वा प्लास्टिकको कृत्रिम अनुभूति दिन्छन्।

यहीँनेर ‘शक्ति प्यानल’ ले नेपालमै पहिलो पटक एउटा नवीन र क्रान्तिकारी उत्पादन बजारमा ल्याएको छ- ‘सक्कली काठको आवरण भएको पफ प्यानल’। यसमा मानकको रूपमा सल्लो र माग अनुसार अन्य काठको प्रयोग गरिन्छ। यसको बाहिरी सतहमा सक्कली काठको फल्याक हुन्छ भने भित्री भागमा आधुनिक ताप अवरोधक फोम हुन्छ।

यो प्यानल भूकम्प प्रतिरोधी संरचनाका लागि पर्याप्त हलुका छ र चिसो मौसमका लागि पर्याप्त न्यानो। यसले सामान्य घरधनीलाई पनि एउटा बलियो र सौन्दर्यात्मक कारण दिएको छ, जसले गर्दा यो प्रविधि अब केवल कोल्ड-स्टोरका मालिकहरूको मात्र रहेन।

लागत भर्सेस दिगोपन

उपभोक्तामाझ एउटा साझा संशय सधैँ रहन्छ- के यी प्यानलहरू अग्नि-सुरक्षित छन्? यसको उत्तर सिधै फोमको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। इपिएस यस मामिलामा कमजोर छ; यसले छिटो आगो समात्छ, पग्लिन्छ र आगो फैलाउन इन्धनको काम गर्छ। साथै चरा र मुसाले यसलाई सजिलै क्षति पुर्‍याउन सक्छन्।

तर, गुणस्तरीय पफ प्यानल यसको ठीक विपरीत खडा हुन्छ। अग्नि-अवरोधक श्रेणीको पफ आगो लाग्दा पग्लिएर खस्नुको सट्टा डढेर कोइला बन्छ र आगोको स्रोत हट्ने बित्तिकै आफैँ निभ्छ। नेपालमा उत्पादित पफ प्यानलहरूले जर्मनीको प्रतिष्ठित ‘डिन ४१०२’ मापदण्ड अन्तर्गत ‘बी२ रेटिङ’ पाएका छन्, जसले यो फोम स्वतः निभ्ने प्रमाणित गर्छ।

लागतको कोणबाट हेर्दा, इँटा वा सिमेन्ट ब्लकको तुलनामा प्यानलको प्रारम्भिक खरिद मूल्य केही बढी देखिन सक्छ। तर, यसको दीर्घकालीन प्रतिफल निकै उच्च छ। यो हलुका हुने भएकाले भवनको जग र पिलरको संरचनामा लाग्ने ठूलो खर्च बचत हुन्छ। यसको स्थापना अत्यन्त तीव्र र सहज हुने भएकाले निर्माण स्थलमा ज्याला र समयको भारी बचत हुन्छ।

भूकम्प प्रतिरोधी भएकाले यसले भविष्यको ठूलो भौतिक क्षतिको जोखिम न्यून गर्छ, र यसको अद्वितीय इन्सुलेसनले वर्षौँवर्षसम्म बिजुलीको बिल घटाउँछ। यसरी समय, श्रम र ऊर्जाको बचतले यसको सुरुवाती मूल्यलाई सजिलै उछिन्ने हुनाले, भवनको समग्र आयुको हिसाब गर्दा यो परम्परागत निर्माणभन्दा निकै सस्तो पर्न जान्छ।

राष्ट्रिय दृष्टिकोणको आवश्यकता

यो घरेलु उत्पादनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बनाउन अब राज्यस्तरबाट दुईवटा कदमहरू चालिनु अपरिहार्य छ:

पहिलो: प्रयोगमा प्राथमिकता

सरकारी भवन, सामुदायिक विद्यालय, ग्रामीण स्वास्थ्य चौकी, सरकारी कोल्ड स्टोर र सार्वजनिक आवास परियोजनाहरूमा यी प्यानलहरूको प्रयोगलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखिनुपर्छ। सरकारी आयोजनाहरूमा यसको प्रयोग हुँदा राज्यको ऊर्जा बचत हुन्छ र पूर्वाधारहरू समयमै निर्माण सम्पन्न हुन्छन्। यसले निजी क्षेत्रलाई पनि आधुनिक निर्माणतर्फ आकर्षित हुन उत्प्रेरित गर्नेछ।

दोस्रो: नीतिगत संरक्षण

नेपालको यो स्वदेशी उद्योग अझै पनि प्रारम्भिक चरणमै छ र यसलाई आयातको चक्रव्यूहबाट जोगाउन राज्यको नीतिगत संरक्षण आवश्यक छ। वर्तमान अवस्थामा, सरकारले कृषि र कुखुरापालन (पोल्ट्री) क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्न यस्ता प्यानलहरूको आयातमा भन्सार तथा कर छुटको व्यवस्था गरेको छ।

यो नीतिको उद्देश्य सकारात्मक भए पनि यसको फाइदा विदेशी आयातित प्यानलहरूले उठाइरहेका छन्, जसले गर्दा स्वदेशी उद्योग मारमा परेका छन्।

यसको सरल र प्रभावकारी समाधान हो- कृषि र पोल्ट्री क्षेत्रले पाउने कर छुटको सुविधा यथावत् राखियोस्, तर त्यो सुविधा केवल ‘नेपालमै उत्पादित प्यानल’ खरिद गर्दा मात्र लागू हुने व्यवस्था गरियोस्। यसो गर्दा हाम्रा किसानले सस्तोमा प्रविधि पनि पाउँछन्, नेपाली उद्योगले बजार पनि पाउँछन् र देशको पैसा देशमै रहन्छ।

नेपालमा यो पूर्वाधार क्रान्तिका लागि आवश्यक सबै अवयवहरू तयारी अवस्थामा छन्। उत्पादन विश्वभर प्रमाणित भइसकेको छ, देशको भौगोलिक आवश्यकता अकाट्य छ, र नेपाली कम्पनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तर स्वदेशमै उपलब्ध गराएका छन्।

अब बाँकी केवल राज्यको दह्रो इच्छाशक्ति र नीतिगत संरक्षण मात्र हो। यदि सार्वजनिक आयोजनाहरूले यसलाई अपनाउने र नीतिले स्वदेशी उत्पादनलाई काखिप्ने हो भने, यो ढिलो सुरुआत नै नेपालको आत्मनिर्भरता र दिगो पूर्वाधारको सबैभन्दा ठूलो सफलताको कथा बन्नेछ।